Tramp administrasiyası Səudiyyə Ərəbistanından Türkiyənin beşinci nəsil Kaan qırıcı təyyarəsini almaq istəyinə dair izahat tələb edib. Təyyarənin istehsalçısı olan "Turkish Aerospace Industries" müqavilənin bu ilin əvvəlində imzalanacağını gözləyir. Vaşinqton bunu yalnız Fars körfəzi ölkələrinin hərbi ehtiyaclarını ödəməyə üstünlük verən müdafiə sənayesinə qarşı bir çağırış kimi görür.
Mənbələr "The Middle East Eye" qəzetinə bildiriblər ki, ABŞ Ər-Riyadın Türkiyə müdafiə məhsullarına olan marağından narazıdır. Onların sözlərinə görə, Vaşinqton Ankaranın Amerika F-35-lərinə alternativ hesab etdiyi Kaan beşinci nəsil qırıcı təyyarəsinin mümkün alınması ilə bağlı rəsmi izahat istəyib. Adı çəkilməyən yüksək vəzifəli bir məmur "The Middle East Eye" qəzetinə bildirib: "Səudiyyə Ərəbistanına bir siqnal verildi: sizcə, amerikalılar Kaan üçün Türkiyəyə getməyinizi tələb edəcək hansı ehtiyacları ödəmirlər? ABŞ administrasiyası Yaxın Şərq ölkələrinə müdafiə məhsullarının yeganə təchizatçısı olmaq istəyir ki, Amerika ixracatı birinci yerdə olsun". "The Middle East Eye" qəzetinin mənbələri qeyd edir ki, potensial Kaan müqaviləsi ABŞ müdafiə sənayesinin Səudiyyə bazarındakı payını azalda bilər. Lakin onlar ABŞ-ın Krallığa Türkiyə ilə potensial müqaviləyə alternativ təklif edə bilməyəcəyini qəbul edirlər. Həqiqət budur ki, potensial Kaan müqaviləsi, Ər-Riyad və Ankara arasında razılaşdırılarsa, "Turkish Aerospace Industries"nın istehsal müəssisələrinin Səudiyyə Ərəbistanında yerləşməsi ilə nəticələnəcək. Vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanın təşviq etdiyi "Vizyon 2030" proqramı Krallığın müdafiə xərclərinin 50%-nin yerli istehsal olunan məhsulların alınmasına ayrılmasını nəzərdə tutur.
Kaan müqaviləsi Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına son səfəri zamanı müzakirə edilib. Tərəflər arasında müzakirələr daha sonra 12 fevralda başa çatan Səudiyyə Ərəbistanında keçirilən müdafiə sənayesi sərgisində davam etdirilib. "Turkish Aerospace Industries"in direktoru Mehmet Dəmiroğlunun tədbirdə bildirdiyi kimi, Ər-Riyadla təyyarə məsələsi ilə bağlı danışıqlar ən yüksək səviyyəyə çatıb və müqavilə bu il ərzində yekunlaşdırıla bilər. Onun formatı hələ də müzakirə olunur: "Model ölkənin istəklərindən, infrastrukturundan və istənilən təyyarələrin sayından asılı olaraq dəyişə bilər. Həm birbaşa alışlar, həm də yüksək səviyyəli iştirak mümkündür - biz bütün variantlara açığıq. Səudiyyə Ərəbistanında olmayacağımız ağlasığmazdır. Biz burada ofisimizi açacağıq və onu inkişaf etdirməyə davam edəcəyik. Bunu bu il, daha doğrusu, bir neçə ay ərzində edəcəyik. Eyni zamanda, bu, region ölkələrinə təsir göstərə biləcək bir mərkəz olacaq. Səudiyyə Ərəbistanına böyük ümidlərimiz var. Münasibətlərimiz də çox yaxşıdır, ən yüksək səviyyədədir”.
"Turkish Aerospace Industries"in rəhbərinin sözlərinə görə, hazırda Səudiyyə Ərəbistanına Kaan tədarükünün müxtəlif həcmləri müzakirə olunur - 20-dən 50-yə və ya daha çox təyyarəyə qədər: "Bu rəqəmlər seçilmiş əməkdaşlıq modelindən asılıdır. Əgər son yığım xəttinin yaradılması və ya daha dərin səviyyədə iştirakdan danışırıqsa, onda 20 təyyarə iqtisadi cəhətdən məntiqli deyil. Daha çoxuna ehtiyac var - 50, 100 və sair. Amma mütləq 3-5 ədəd yox". Ankara artıq qırıcı təyyarəsini rəqabətədavamlı beynəlxalq layihə kimi təqdim etsə də, hələlik seriyalı istehsalına başlamayıb. Bunun 2028-2029-cu illərdə baş verəcəyi gözlənilir. Kaanın ən azı bu müddət ərzində Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri ilə xidmətə girməsi gözlənilir. Amma ötən noyabr ayında ABŞ-a tarixi səfəri zamanı vəliəhd şahzadə Məhəmməd Trampdan Krallığa Amerikanın beşinci nəsil F-35 qırıcı təyyarələrinə çıxış imkanı verəcəyinə dair vəd alıb. Oval kabinetdə keçirilən söhbət zamanı Amerika lideri ölkəsinin tezliklə İsrailin hazırda yalnız Yaxın Şərqdə sahib olduğu və onun keyfiyyətli hərbi üstünlüyünün bir hissəsi olan bu qırıcıların bir hissəsini Səudiyyə Ərəbistanına təhvil verəcəyini təklif edib. Ağ Ev rəhbəri xüsusilə qeyd edib ki, yəhudi dövləti açıq şəkildə Səudiyyə Ərəbistanına daha az inkişaf etmiş təyyarələr verməyə çalışıb, lakin Amerika tərəfi Yaxın Şərq müttəfiqləri arasında bərabərlik axtarır. Türkiyənin müdafiə sənayesinin Fars körfəzinə genişlənməsinin Vaşinqtonun F-35 məsələsi ilə bağlı son qərarına təsir göstərməsi olduqca mümkündür. Xüsusilə də İsrail Amerika gizli qırıcılarının Səudiyyə Ərəbistanına və ya Türkiyəyə çatmasının qarşısını almaq üçün pərdəarxası fəaliyyət göstərdiyini nəzərə alsaq. Qeyd etmək lazımdır ki, Səudiyyə Ərəbistanı Pakistan-Çin JF-17 çoxməqsədli qırıcı təyyarələrini almaqda maraqlı olduğunu bildirəndə Amerikanın təzyiqi rol oynayıb. İslamabada təyyarələri almaq vədinə baxmayaraq, Ər-Riyad sonda Vaşinqtonun xəbərdarlıqları səbəbindən müqaviləni ləğv etmək məcburiyyətində qalıb.
Tahir TAĞIYEV
