Erməni mediasında yayılan və News.am portalında dərc olunan məqalə Qərbi Azərbaycan mövzusuna selektiv və siyasi prizma ilə yanaşmanın növbəti nümunəsidir. Yazıda Bakıdakı Qərbi Azərbaycan İcmasının rəhbəri Əziz Ələkbərli tərəfindən səsləndirilən iddialar “əsassız rəqəmlər” kimi təqdim edilir və bunun, guya emosional təzyiq aləti olduğu vurğulanır. Lakin məqalənin özündə nə konkret təkzibedici faktlar, nə alternativ statistika, nə də sahəvi araşdırmalara istinad yer alır. Bu isə mövzunun mahiyyətinə deyil, siyasi mövqeyə əsaslanan yanaşma təsiri bağışlayır.
Tarixi reallıq ondan ibarətdir ki, indiki Ermənistan ərazisində XIX əsrin əvvəllərinədək və sonrakı mərhələlərdə azərbaycanlı əhali geniş yayılmış şəkildə yaşayırdı. Bu əhali yalnız yaşayış məntəqələri ilə deyil, məscidlər, karvansaralar, qəbiristanlıqlar və digər mədəni-məişət abidələri ilə təmsil olunurdu. Əgər 1988-1990-cı illərdə yüz minlərlə azərbaycanlı Ermənistandan qovulubsa və bundan əvvəl də müxtəlif mərhələlərdə köçürmələr baş veribsə, həmin icmaların yüzlərlə qəbiristanlığının mövcudluğu məntiqi nəticə kimi ortaya çıxır. Qəbiristanlıq hər hansı fövqəladə statistika deyil, davamlı yaşayışın təbii atributudur.
Məqalədə 740-a yaxın müsəlman qəbiristanlığının koordinatlarının müəyyən edilməsi iddiası şübhə altına alınır, lakin bunun niyə mümkün olmadığı əsaslandırılmır. Müasir texnologiyalar - arxiv xəritələri, peyk görüntüləri, topoqrafik materiallar və yerli sakinlərin ifadələri belə obyektlərin müəyyənləşdirilməsini texniki baxımdan real edir. Üstəlik, 1988-1990-cı il hadisələrinin canlı şahidlərinin hələ də həyatda olması faktı həmin məkanların xatirələrdə və ailə tarixçələrində yaşadığını göstərir. Bu, mifoloji iddia deyil, sosial yaddaşa söykənən məsələdir.
Erməni mediasının "arqumentasiyası"nda diqqət çəkən digər xətt mövzunun “emosional təzyiq” kimi təqdim edilməsidir. Halbuki mədəni irs və qəbiristanlıqların qorunması məsələsi beynəlxalq hüququn və humanitar normaların predmetidir. Əgər hər hansı ərazidə tarixi qəbiristanlıqların dağıdılması, dəyişdirilməsi və ya başqa məqsədlə istifadəsi faktları varsa, bu, siyasi deyil, hüquqi və mədəni məsuliyyət mövzusudur. Eyni arqumentlərin regionun digər hissələrində irs məsələləri ilə bağlı müzakirələrdə də istifadə olunduğu məlumdur. Seçici yanaşma isə mövzunun obyektiv araşdırılmasına xidmət etmir.
Məqalədə Dağlıq Qarabağ və Naxçıvan kontekstinin qabardılması da diqqət yayındırma cəhdi kimi görünür. Bir irs məsələsinin qaldırılması digərinin inkarı demək deyil. Əksinə, regionda bütün dini və mədəni irs obyektlərinin qarşılıqlı şəkildə araşdırılması və qorunması uzunmüddətli sabitlik üçün daha konstruktiv yanaşma olardı. Tarixi faktların müzakirəsi emosional qarşıdurma yox, arxiv, xəritə, sahə tədqiqatı və beynəlxalq ekspertiza üzərindən aparılmalıdır.
Əgər doğrudan da 740 və ya daha çox qəbiristanlığın mövcudluğu iddia edilirsə, bunun ən düzgün cavabı polemika deyil, birgə və ya beynəlxalq monitorinq mexanizmlərinin yaradılmasıdır. Fakt varsa, o təsdiqlənəcək, yoxdursa, elmi əsaslarla təkzib olunacaq. Lakin mövzunu avtomatik şəkildə “təbliğat” və “təzyiq” kimi təqdim etmək ictimai rəyə yönəlik müdafiə reaksiyası təsiri bağışlayır.
Tarixi demoqrafik dəyişikliklər, məcburi köçlər və dağıdılmış mədəni irs məsələsi Cənubi Qafqazın ağrılı səhifələrindəndir. Bu səhifələrin araşdırılması və faktların ortaya qoyulması emosional şüar yox, elmi və hüquqi proses tələb edir. Əgər iddialar yanlışdırsa, bunu sübut etmək mümkündür, əgər doğrudursa, beynəlxalq normalar çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Hər iki halda, faktların müzakirəsindən yayınmaq və onları siyasi manipulyasiya kimi qələmə vermək həqiqətin aydınlaşmasına deyil, qarşılıqlı inamsızlığın dərinləşməsinə xidmət edir.
Akif NƏSİRLİ
