Xaqani Cəfərli: “Trampın xarici siyasətində ən doğru məqam Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazla istiqamətdir”
Samir Hümbətov: “...Müəyyən mənada nail olub”
Atlantik Şurasının Avrasiya Proqramının direktoru və ABŞ-ın Ukrayna və Özbəkistandakı keçmiş səfiri Con Herbst Armenian News – NEWS.am-ın "Güc Faktoru" proqramında çıxışı zamanı bildirib ki, Trampın həm Orta Asiya, həm də Cənubi Qafqazı uzaqgörənliklə başa düşdüyünü qiymətləndirir və bunu altı ay əvvəl Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Paşinyanla görüşərkən nümayiş etdirib və Amerikanın bölgədə sabit sülhə olan marağını bir daha təsdiqləyib. “Və biz bu istiqamətdə irəliləyiş görürük. Eyni zamanda, o, Cənubi Qafqazda Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropanı birləşdirəcək bir dəhliz haqqında danışmağa başlayıb.
Bundan əlavə, ötən ilin noyabr ayında o, Mərkəzi Asiya ölkələrinin bütün liderləri ilə görüşdü və ABŞ-ın Orta Dəhlizdə marağını təsdiqlədi. Tramp administrasiyası Tramp Dəhlizini Mərkəzi Asiyaya dəhlizlə birləşdirmək istəyir", - Herbst vurğulayıb.
O qeyd edib ki, Tramp bu ideyaları həyata keçirmək üçün ABŞ vitse-prezidenti Vensi İrəvana və Bakıya göndərib. "Vens hər hansı bir nəticə əldə edib-etmədiyini bilmirəm, amma onun səfəri ən azı bu ideyanı irəli aparır", - deyə ekspert bildirib.
Keçmiş səfir deyir ki Tramp Zəngəzur dəhlizini Mərkəzi Asiyaya qədər olan dəhlizlə birləşdirmək istəyir. O, vurğulayıb ki, ABŞ-ın vitse-prezidenti Ermənistana və Azərbaycana səfəri zamanı Trampın bu istəyinə nail olub olmadığını bilmir. Doğrudan da maraqlıdır, Vens bu səfər zamanı Trampın əsas hədəfini, yəni Tramp marşrutu ilə Mərkəzi Asiyaya gedən dəhlizi birləşdirmək vəzifəsini yerinə yetirmək üçün əhəmiyyətli bir addım ata, bu vəzifənin öhtəsindən gələ bildimi?
Politoloq Xaqani Cəfərli baki-xeber.com-a bildirdi ki, Qərbin beyin mərkəzlərində hesab edirlər ki, ABŞ-ın Mərkəzi Asiya mədən sektorunda iştirak perspektivləri nəqliyyat marşrutları Rusiya və Çinin nəzarətində olduğu müddətdə çox aydın görünmür: “Britaniyanın məşhur S&P Global Platts analitiklərinin hesabatına görə, nəqliyyat marşrutları Rusiya və Çinin nəzarətində olduğu müddətdə ABŞ-ın Mərkəzi Asiyanın mineral mədənlərinə sərmayə qoyması ciddi çətinliklərlə üzləşə bilər. Logistikadan asılılıq Rusiya və İran ətrafında baş verən hadisələr fonunda daha aydın müşahidə olunur. Ona görə nəqliyyat dəhlizləri həyati əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Lakin burada ciddi problemlər var”.
O, vurğuladı ki, məsələn, Xəzər dənizinin dayazlaşmasına səbəb olan iqlim dəyişikliyi bütün planları təhlükəyə ata bilər. “Yeri gəlmişkən, Xəzər dənizini Qara dənizlə birləşdirəcək kanal bu problemin həlli olmaqla yeni imkanlar yara bilər. Ona görə, rəsmi Bakı Xəzər dənizini Qara dənizlə birləşdirəcək kanal layihəsini gündəmə gətirməlidir.
ABŞ-ın Ukrayna və Özbəkistandakı keçmiş səfiri, Atlantik Şurasının Avrasiya Proqramının direktoru Con Herbstin TRIPP layihəsinin ABŞ və Türkiyə arasındakı münasibətləri gücləndirəcəyi ilə bağlı fikiri doğrudur. Ancaq qənaətimcə, Bakı və Vaşinqtonun diqqəti Cənubi Qafqazın və Xərər hövzəsinin problemlərinə yönəlməlidir. Əgər, Xəzər dayazlaşmaqda davam edərsə TRIPP layihəsinin özü şübhə altına düşə bilər. Və yaxud da Rusiyadan asılılıq daha da güclənə bilər. Halbuki, TRIPP layihəsinin məqsədi Rusiyadan asılılığı aradan qaldırmaq və yaxud da azaltmaqdır.
Con Herbstin Trampın həm Mərkəzi Asiya, həm də Cənubi Qafqazla bağlı uzaqgörən bir anlayışa sahib olduğu fikiri isə həqiqətdir. Qənaətimcə, Trampın xarici siyasətində ən doğru məqam Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazla istiqamətdir”-deyə X.Cəfərli qeyd etdi.
Beynəlxalq Münasibətlər və Diplomatiya Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Samir Hümbətov isə baki-xeber.com-a bildirdi ki, Vensin səfəri əsasən Cənubi Qafqazla, xüsusən də Azərbaycan və Ermənistanla bağlı idi. “Çünki Abş prezidenti Tram üçün burada ən önəmli hal Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin paraflanmasından sonra əldə edilən razılaşma idi ki, Tramp marşurtunun hazırlanıb istifadəyə verilməsi mümkün olsun. Əslində bu kəşfiyyat xarakterli bir səfər idi ki, Vens yoxlayırdı, görsün tərəflərin bununla bağlı atdığı addımlar 8 avqust razılaşmasının tələblərinə uyğundur, yoxsa yox. Amma o, gəlib gördü ki, uyğundur. Düşünürəm ki, Amerika tərəfi, xüsusən də Vens bu səfərdən çox razı getdi. Ən azı ona görə ki, tərəflər artıq bir-biri ilə dil tapırlar, danışırlar, Amerika tərəf də bundan məmnundur. Əldə olunan nəticə ABŞ-ın Cənubi Qafqaz maraqlarına uyğundur. Bu birinci şərtdir. İkinci bir məsələ əgər Cənubi Qafqaz məsələsi, konkret desək, Ermənistan Azərbaycan məsələsi tam həll olunduqdan sonra siyasi-iqtisadi əlaqələr bərpa olunub tam başa çatacaqsa bu əslində ABŞ-ın Orta Asiyaya açılan dəhlizinin təmin olunması demək olacaq. Bu kifayət qədər önəmli məsələdir. Bunu da Amerika bilir. Ona görə də düşünürəm ki, ABŞ strategiyasında bu özünü göstərir. Hamısına birdən hökm etmək çətin olacaq deyə məsələyə mərhələli şəkildə yanaşılır, burada Azərbaycan və Ermənistanla razılaşmaları tamamlayıb, onlarla əlaqələri dərinləşdirdikdən sonra artıq Mərkəzi Asiyada öz nüfuzunu həm Çindən, həm də Rusiyadan üstün mövqeyə gətirmək planı üzərində işləyə bilər. Bu səbəbdən də düşünürəm ki, hardasa Tramp administrasiyası buna müəyyən mənada nail olub. Amma təbii ki, praktik olaraq işlər də yekunlaşmalıdır ki, nəticə uğurlu olsun”.
S.Hümbətovun fikrincə, Vensin səfərində istər ikili münasibətlər, istərsə də ümumi maraqlara xidmət edən Zəngəzur dəhlizinin (TRİPP) açılışı olsun, bunlar hamısı öz məntiqi nəticəsini verməkdədir.
İradə SARIYEVA
