Məlum olduğu kimi, ABŞ və Ermənistan mülki nüvə energetikası sahəsində əməkdaşlıq barədə razılığa gəlib. Saziş ABŞ-ın Cənubi Qafqazda vasitəçilik etdiyi sülh razılaşmasından sonra Vaşinqtonun Rusiya ilə ənənəvi yaxın müttəfiq olan Ermənistanla əlaqələri gücləndirmək cəhdləri fonunda imzalanıb.
Xatırladaq ki, razılaşma ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Vens və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan tərəfindən təsdiqlənib. Tərəflər ABŞ-ın nüvə texnologiyası və avadanlıqlarının ixracına imkan verən, “123 sazişi” kimi tanınan danışıqların başa çatdığını açıqlayıblar. Vens bildirib ki, saziş ilkin mərhələdə Ermənistana 5 milyard dollara qədər ABŞ ixracının yolunu açacaq, uzunmüddətli perspektivdə isə 4 milyard dollarlıq yanacaq və texniki xidmət müqavilələrini əhatə edəcək. Paşinyan isə bu razılaşmanın Ermənistan–ABŞ enerji tərəfdaşlığında yeni mərhələ olduğunu vurğulayıb. Hazırda enerji təminatında əsasən Rusiya və İrandan asılı olan Ermənistan, köhnəlmiş “Metsamor” AES-in əvəzlənməsi üçün ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Cənubi Koreya şirkətlərinin təkliflərini nəzərdən keçirir. Rəsmi qərar verilməsə də, yeni saziş ABŞ layihəsinin seçilməsinə üstünlük yarada bilər. Bu addım Ukraynadakı müharibədən sonra bölgədə təsiri zəifləyən Rusiya üçün geosiyasi zərbə kimi qiymətləndirilir. Proses Moskvada böyük qəzəblə qarşılanır. Kremlin rəsmi nümayəndəsi Dmitri Peskov Ermənistanla ABŞ arasında iqtisadi və nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığa dair imzalanan razılaşmalara münasibət bildirərkən deyib: “Ermənistanla Rusiyanı Avrasiya İqtisadi İttifaqı inteqrasiya layihəsi birləşdirir. Çətin ki, kimsə Avrasiya İqtisadi İttifaqının Ermənistanın iqtisadi inkişafının yüksək artım tempinin qorunub saxlanmasında oynadığı rolu mübahisələndirə bilsin”. Peskovun sözlərinə görə, Avrasiya İqtisadi İttifaqının Ermənistanın inkişafındakı rolu göz önündədir: “Ümid edirik ki, bizim əməkdaşlığımız davam edəcək. O ki qaldı Ermənistanın ABŞ ilə nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığına, bilirsiniz ki, Ermənistanda sovet obyektləri mövcuddur, hansı ki, bunlar əlbəttə ki, sovet, Rusiya dizaynına malik obyektlərdir. Burada sözsüz ki, Rusiya daha çox üstünlüyə, rəqabətə davamlılığa malikdir. Rusiya dünyada nüvə enerjisi sahəsində qabaqcıl ölkələrdən biri kimi beynəlxalq səviyyədə ən yüksək rəqabətə malikdir. Əgər belə bir rəqabətə tərəfdaşın tələbatı olacaqsa... Yəni ki, Rusiya daha az pula uzun illər ərzində yaxşı keyfiyyəti təmin edə bilər”. Belə bir vaxtda Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Mixail Qaluzin bildirib ki, Ermənistanda yeni atom elektrik stansiyasının tikintisi Moskva ilə İrəvan arasındakı münasibətlərin gündəliyindəki vacib mövzudur.
O qeyd edib ki, bu məsələ tərəflər tərəfindən müxtəlif səviyyələrdə müntəzəm olaraq müzakirə olunur. Rusiya artıq Ermənistana ətraflı layihə təklifləri paketi təqdim edib və yerli nüvə alimləri işə başlamağa hazırdırlar: “Rosatom”, təbii ki, erməni dostlarımızı nəzərə alaraq, layihəni mümkün qədər tez həyata keçirməyə hazırdır. Etibarlı, sınaqdan keçirilmiş texnologiyaların mövcudluğu, eləcə də tikinti, sonrakı istismar və mütəxəssis təlimi və yenidən hazırlığına ehtiyac da daxil olmaqla cəlbedici maliyyə parametrləri baxımından alternativlər yoxdur”.
Xarici işlər nazirinin müavini həmçinin vurğulayıb ki, Rusiya Ermənistanın enerji təhlükəsizliyinin qarantı kimi məsuliyyətlə xidmət etməyə və respublikanın nüvə sənayesinin inkişafına töhfə verməyə hazırdır. Qaluzin xatırladıb ki , Rusiya və Ermənistan nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi sahəsində geniş əməkdaşlıq təcrübəsinə malikdirlər: “Nüvə alimlərimiz eyni sovet məktəbindəndirlər və bir-birini yaxşı başa düşürlər. Mütəxəssislərimiz hazırda stansiyanın 2036-cı ilə qədər etibarlı və səmərəli işləməsini təmin etmək üçün bir sıra layihələr üzərində işləyirlər”. Bir daha xatırladaq ki, Ermənistanın mövcud atom elektrik stansiyası sovet dövründə tikilib. Onun iki enerji bloku var, lakin yalnız biri işlək vəziyyətdədir və istismar müddəti bu il başa çatır. İrəvan stansiyanın fəaliyyətini daha on il uzatmaqda maraqlıdır. Rusiya Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun aparıcı analitiki İqor Yuşkov məsələ ilə bağlı qeyd edir: “İlk növbədə, İrəvanın “Rosatom”la uzunmüddətli əlaqələri vacibdir. “Metsamor”dakı hazırkı atom elektrik stansiyası Sovet dövründə sovet layihəsinə uyğun olaraq inşa edilib və SSRİ-nin dağılmasından sonra Rosatom onun texniki xidmətinə cavabdeh olub və istismar müddətini uzadıb. “Rosatom” bu günə qədər Ermənistandakı atom elektrik stansiyasını idarə etməyə davam edir. Dövlət korporasiyamızın Ermənistanda iş təcrübəsi və seysmik təhlükə ilə xarakterizə olunan Cənubi Qafqaz bölgəsində nüvə elektrik stansiyalarının tikintisi və istismar şərtləri barədə ətraflı məlumatı var. Bu baxımdan, Ermənistan Metsamordakı eyni ərazidə və ya yeni bir yerdə yeni bir nüvə elektrik stansiyası tikmək istəyirsə, “Rosatom” ilə əməkdaşlığı davam etdirmək ən yaxşı seçimdir. İqtisadi və texniki baxımdan “Rosatom” ən yaxşı təklifi təklif edir, çünki dövlət korporasiyası stansiyanı Rusiya kreditləri hesabına tikə bilər, halbuki bu, hazırda Türkiyədə “Akkuyu” AES layihəsi ilə həyata keçirilir. Bundan əlavə, tikinti Qərb avadanlıqlarından daha ucuz olan Rusiya avadanlıqları ilə həyata keçirilir. Əlbəttə ki, siyasi səbəblərə görə Rusiya ilə əməkdaşlıqdan imtina etmək və Amerika şirkətləri ilə müqavilələr imzalamaq mümkündür. Lakin əsas sual onların zaman-zaman zəlzələlərin baş verdiyi Ermənistan üçün təhlükəsiz olacaq bir layihə təklif etməyə hazır olub-olmamalarıdır?”. İqor Yuşkov İrəvana xəbərdarlıq da ünvanlayıb: “Ermənistan hökuməti başa düşməlidir ki, amerikalıların Cənubi Qafqazda nüvə elektrik stansiyalarını idarə etmək təcrübəsi olmaması səbəbindən Amerika layihələrinin daha bahalı və həyata keçirilməsi daha çətin olacaq. Buna görə də, modul elektrik stansiyaları ilə bağlı ABŞ ilə dialoq tamamilə siyasi motivlidir. Yeri gəlmişkən, Ermənistanla əməkdaşlığa son qoymaq “Rosatom” üçün əhəmiyyətli itki olmazdı. Hazırda büdcə artıq kəsirdə olduğundan və bu cür layihələr üçün vəsait çatışmazlığı olduğundan xaricdə nüvə elektrik stansiyası tikmək üçün Rusiya krediti götürmək ehtimalı praktik olaraq istisna olunur. Lakin Amerika və digər xarici layihələr ümumiyyətlə kredit maliyyələşdirməsini nəzərdə tutmur: Ermənistan Rusiya ilə ödənişin təxirə salınması barədə danışıqlar apara bilsə də, Qərb layihəyə kommersiya baxımından yanaşacaq və əvvəlcədən ödəniş tələb edəcək”. Onun sözlərinə görə, Amerikanın Ermənistanda modul nüvə elektrik stansiyası tikmək təklifi ilə bağlı hələlik heç bir konkret məlumat yoxdur: “ABŞ-ın konkret olaraq nə təklif etdiyi hələ də məlum deyil. “Rosatom”un vəziyyətində bütün variantlar çoxdan sınaqdan keçirilib. Əgər İrəvanın böyük bir bloka ehtiyacı varsa, onda xarici dizaynlar üçün standart olan VVER-1200 var - o, Rusiyada Novovoronej AES-də, Belarusda iki belə blok fəaliyyətdədir və bu, Türkiyədəki “Akkuyu” atom elektrik stansiyasında tikilmiş blokdur. İstənilən yerə gedib blokun necə işlədiyini və hətta Türkiyədə necə tikildiyini görə bilərsiniz. Daha kiçik bloklara ehtiyac varsa, onlar Hindistanda tikilir və siz onları da görə bilərsiniz. Bəs Amerika təklifində hansı modul reaktorlardan və modul elektrik stansiyalarından danışılır? Bu, bir çox sual doğurur. “Rosatom”un mini-AES üçün təklifi var - onlar nüvə buzqıran gəmiləri üçün quru konfiqurasiyasında olan RITM-200 enerji bloklarından istifadə etməklə tikilir. İlk belə mini-AES Özbəkistanda tikiləcək və o, həmçinin yoxlama üçün də mövcud olacaq. Blok ümumiyyətlə tanınsa da, onlar nüvə buzqıran gəmilərində seriyalı şəkildə quraşdırılır və geniş əməliyyat təcrübəsi toplanıb. Ermənistana kiçik bir zavod lazım olarsa, belə bir layihəni sifariş edə bilər. Ermənistanın ABŞ ilə danışıqlarına gəldikdə isə, hələlik kommersiya səviyyəsində heç bir əlaqə olmayıb və yalnız siyasi bəyanatlar verilir”.
Tahir TAĞIYEV
