ABŞ-Avropa münasibətlərində yeni gərginlik xətti, Merz-Vens-Tramp üçbucağı və təhlükəsizlik strategiyası ətrafında yaranan siyasi qarşıdurma şiddətlənməkdədir.
2025-ci ilin dekabrında Almaniya kansleri Fridrix Merzin ABŞ-ın yeni Milli Təhlükəsizlik Strategiyasına yönəltdiyi kəskin tənqid transatlantik münasibətlərdə yeni və daha dərin gərginlik mərhələsinin yarandığını göstərir. Sənədin dərc olunmasından dərhal sonra Almaniya hökumət başçısının verdiyi sərt reaksiyalar həm Avropanın ABŞ-dakı yeni administrasiyanın siyasi kursundan narazılığını ifadə edir, həm də iki tərəf arasında strateji münasibətlərin gələcək konturlarının dəyişəcəyini göstərir.
ABŞ-ın yeni strategiyasında Avropaya münasibət açıq şəkildə sərtləşdirilir. Sənəddə Avropanın immiqrasiya siyasətinin uğursuzluğu, ifadə azadlığının məhdudlaşdırılması, doğum səviyyəsinin azalması, milli kimliyin zəifləməsi və demokratik institutların aşınması kimi fikirlər səsləndirilir. Bu yanaşma Avropanı artıq təhlükəsizliyin təminatçısı və müttəfiq kimi deyil, daxili problemlərlə zəifləmiş və siyasi sabitliyi pozulan bir ərazi kimi təqdim edir. Strategiyada yer alan arqumentlər, əsasən, ABŞ-ın vitse-prezidenti C.D. Vensin fevralda Münhen Təhlükəsizlik Konfransında səsləndirdiyi fikirlərin təkrarıdır. Vens o zaman da Avropanın təhlükəsinin əsasən xaricdən deyil, daxildən, öz siyasi və mədəni deqradasiyasından qaynaqlandığını bildirmişdi. Yeni strategiyanın məhz bu yanaşmanı əks etdirməsi Vaşinqtonun Avropa siyasətini Vensin ideoloji xəttinə uyğunlaşdırdığı təəssüratını yaradır.
Merzin reaksiyası isə Avropanın ABŞ tərəfindən “problemləri olan zəif tərəfdaş” kimi təqdim edilməsini tamamilə qəbulolunmaz hesab etdiyini göstərir. O, amerikalıların Avropada “demokratiyanı xilas etmək” missiyasından danışmasını həm patronaj kimi, həm də Avropa suverenliyinə müdaxilə kimi qiymətləndirir. Merzin “Amerika təkbaşına hərəkət edə bilməz” və “Əgər Avropa ilə dil tapa bilmirsinizsə, heç olmasa Almaniyanı tərəfdaş seçin” sözləri transatlantik münasibətlərdə artıq yeni dialoq modelinin formalaşmasını əks etdirir. Bu, həm də Avropanın ABŞ-dan daha az asılı olmaq istəyinin yumşaq, amma aydın şəkildə ifadə olunmasıdır.
Vaşinqtonun yeni strategiyası Avropa daxilində narahatlıq doğurmaqla yanaşı, ABŞ daxilində də güc balansının dəyişdiyini göstərir. Vensin nəzəri və ideoloji yanaşmasının strateji dövlət sənədinə çevrilməsi onun Tramp administrasiyasında mühüm güc mərkəzinə çevrildiyini göstərir. Tramp ümumi siyasi kursu müəyyən etsə də, Avropa ilə bağlı ideoloji kontur sanki vitse-prezident Vens tərəfindən hazırlanır və administrasiya da bu xətti qəbul edir. Bu mənzərə ABŞ xarici siyasətində yeni bir modelin formalaşdığını göstərir. Prezidentin siyasi iradəsi vitse-prezidentin ideoloji konsepsiyası ilə birləşir. Bu isə Vaşinqtonun Avropaya qarşı sərt və bir qədər də mədəni konservativ mövqeyini gücləndirir.
Avropanın reaksiyası isə təkcə diplomatik narazılıqdan ibarət deyil. Burada daha dərinə gedən narahatlıq mövcuddur. Avropa ölkələri ABŞ-ın onları liberal-demokratik dəyərlərdən uzaqlaşmada günahlandırmasını həm təhlükəli presedent, həm də daxili siyasi işlərə müdaxilə kimi qəbul edirlər. Bu yanaşma Avropa ictimaiyyətində ABŞ-a qarşı məyyusluğu artırır, xüsusilə də Almaniya, Fransa və Skandinaviya ölkələrində ABŞ-ın mədəni-siyasi tənqidinə sərt reaksiya formalaşır. Avropa artıq ABŞ-ın təkcə təhlükəsizlik tərəfdaşı deyil, həm də bərabərhüquqlu siyasi aktor kimi tanınmasını tələb edir.
Bütün bunlar transatlantik münasibətlərin ən mürəkkəb dövrlərindən birinə daxil olduğunu göstərir. ABŞ-ın “America First” (Amerika Birincidir) yanaşmasının “America Alone” (Amerika Təklənir) risqinə çevrilməsi, Merzin də dediyi kimi, həm ABŞ-ın, həm də Avropanın maraqlarına ziddir. ABŞ-ın Avropanı tənqid etməsi və Avropanın buna sərt cavab verməsi tərəflər arasındakı etimadı zəiflədə bilər. Bu, NATO daxilində gərginliyin artması, Avropanın təhlükəsizlik və müdafiə məsələlərində daha müstəqil siyasətə yönəlməsi və ABŞ ilə Avropa arasında strateji məsafənin böyüməsi ilə nəticələnə bilər.
Mövcud situasiya göstərir ki, qarşıdakı illərdə ABŞ və Avropa arasında münasibətlər təkcə hərbi-siyasi sahədə deyil, həm də ideoloji və mədəni müstəvidə ciddi sınaqlardan keçəcək. Tramp-Vens administrasiyasının Avropaya qarşı sərtləşən mövqeyi və Avropanın buna getdikcə daha açıq şəkildə etiraz etməsi transatlantik əlaqələrin gələcəyini qeyri-müəyyən edir. Bu dövr həm də Avropa üçün öz strateji müstəqilliyini reallaşdırmaq baxımından yeni mərhələ ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
