ABŞ-ın Avropa ölkələrindən 2027-ci ilə qədər müdafiə xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq tələbi transatlantik təhlükəsizlik memarlığında yeni mərhələnin başlandığını göstərir.
Vaşinqton təkcə maliyyə yükünün bölüşdürülməsini yox, həm də Avropanın raket istehsalı, kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və müdafiə sənayesinin genişləndirilməsi kimi vacib sahələrdə daha böyük rol oynamasını istəyir. Bu tələb, xüsusilə son üç ildə Avropanın müdafiə qabiliyyətlərini istənilən səviyyədə artırmaması ilə bağlı ABŞ-ın narazılığı fonunda səslənir. Məlumata görə, ABŞ bu tələblərin yerinə yetirilməməsi halında NATO-nun bəzi müdafiə mexanizmlərində öz iştirakını məhdudlaşdıra biləcəyini açıq şəkildə bildirib ki, bu da 75 illik ittifaq tarixində nadir hallarda rast gəlinən sərt xəbərdarlıqdır.
Bu yanaşma Vaşinqtonun son illərdə apardığı “məsuliyyətin yenidən bölüşdürülməsi” siyasətinin davamıdır. ABŞ uzun illərdir ki, NATO çərçivəsində Avropanın təhlükəsizliyinin əsas yükünü daşıyır: kəşfiyyat məlumatlarının 70-80%-i, hərbi loqistikanın böyük hissəsi və yüksək texnoloji silah sistemlərinin təminatı ABŞ tərəfindən qarşılanırdı. Avropa isə, xüsusilə 1990-cı illərin sonundan bəri müdafiə xərclərini minimum səviyyəyə endirərək sosial, iqtisadi və enerji sektorlarına prioritet verib. Bu qeyri-bərabərlik Ukrayna müharibəsi fonunda daha da qabarıq göründü. Avropanın ən böyük dövlətləri belə - Almaniya, Fransa, İtaliya - müharibənin ilk ilində sursat çatışmazlığı, istehsal gücünün zəifliyi və hərbi sənaye kompleksinin yavaş reaksiya verməsi ilə üzləşdilər.
ABŞ-ın yeni tələbləri Avropa üçün təkcə iqtisadi məsələ deyil, həm də siyasi seçimdir. Çünki 3-5% müdafiə xərcləri yalnız dövlət büdcələrində milyonlarla deyil, yüz milyardlarla avroluq xərclərin artması deməkdir. Bu isə sosial təminat, səhiyyə, təhsil kimi sahələrdə sərt kəsintilər və ictimai narazılıq risqi yaradır. Xüsusilə Belçika, Hollandiya, İspaniya kimi ölkələr artıq açıq şəkildə bildirirlər ki, belə sürətli artım real və ya siyasi cəhətdən mümkün deyil.
Reallıq budur ki, Avropa ölkələrinin müdafiə qabiliyyəti və təhlükəsizlik prioritetləri regiondan regiona ciddi şəkildə fərqlənir. Baltikyanı ölkələr və Şimali Avropa dövlətləri, yəni Rusiya təhlükəsini birbaşa hiss edən region ABŞ-ın çağırışlarına ən fəal reaksiya verənlərdir. Bu ölkələr xərcləri artırmağa hazırdır və ABŞ-ın NATO-dan qismən çəkilməsini öz təhlükəsizlikləri üçün ən böyük risq kimi qəbul edirlər. Polşa və Rumıniya kimi Şərqi Avropa dövlətləri də Vaşinqtonun tələblərinə daha yaxın mövqedədir, çünki onlar üçün NATO təkcə kollektiv təhlükəsizlik mexanizmi deyil, həm də ABŞ-la ikitərəfli strateji əməkdaşlıq vasitəsidir.
Lakin Qərbi Avropada vəziyyət fərqlidir. Almaniya illərlə aparılan aşağı səviyyəli müdafiə xərcləri siyasətinin nəticələrini indi aradan qaldırmağa çalışsa da, iqtisadi tənəzzül və siyasi parçalanma fonunda sürətli dəyişiklik etmək çətindir. Fransa isə daha çox Avropa mərkəzli müdafiə sisteminin qurulmasını istəyir və ABŞ-dan tam asılılıqdan uzaqlaşma xəttini müdafiə edir. Cənubi Avropanın böyük bir hissəsi isə yüksək borc yükü və sosial mükəlləfiyyətlər səbəbindən ABŞ-ın istədiyi dramatik artımı həyata keçirə biləcək durumda deyil.
Bu mənzərə Avropanın öz daxilində də parçalanma risqini artırır. Əgər bəzi ölkələr ABŞ-ın tələblərinə cavab verib müdafiə xərclərini sürətlə artırsa, digərləri buna siyasi və iqtisadi səbəblərlə qarşı çıxa bilər. Bu, NATO daxilində “iki sürətli təhlükəsizlik sistemi”nin formalaşmasına gətirib çıxara bilər: bir tərəfdə ABŞ-a tam bağlı və yüksək hərbi xərclər aparan ölkələr, digər tərəfdə isə maliyyə məhdudiyyətləri və fərqli geosiyasi baxışları olan dövlətlər dayanacaq.
ABŞ-ın siyasi kursunda Tramp administrasiyasının rolu xüsusi qeyd edilməlidir. Trampın yanaşması ənənəvi transatlantik diplomatiyadan fərqlənir - onun təhlükəsizlik anlayışı daha çox biznes məntiqinə söykənir: “Kim ödəyirsə, qorunacaq”. Bu, Avropada ciddi narahatlıq yaradır, çünki ABŞ uzun illər Avropa ölkələri tərəfindən nəinki müttəfiq, həm də təhlükəsizliyin təminatçısı kimi qəbul edilib. Trampın diskursu isə Avropanı seçim qarşısında qoyur: ya daha çox məsuliyyət götürmək, ya da ABŞ-ın istehkam rolunun zəifləməsi ilə barışmaq.
Əslində Tramp siyasəti ABŞ-ın qlobal strategiyasının daha dərin transformasiyasını əks etdirir. Vaşinqton artıq Avropanı əsas prioritet görmür. Diqqətin böyük qismi Asiya-Sakit okean regionuna, xüsusilə də Çinlə rəqabətə yönəlib. Çünki Çin iqtisadiyyatının son illər sürətli inkişafı ABŞ-ı ciddi narahat edir, onu dünyada özünə 1 nömrəli rəqib hesab edir. ABŞ-ın hazırkı siyasəti bəlkə də Cinlə qarşıdurmaya hazırlığın bir hissəsidir. Vaşinqton Avropanın yükünü çiynindən atmaqla əlavə hərbi potensial əldə etmək istəyir. Bu o deməkdir ki, ABŞ Avropada yükü azaltmaq və resurslarını Asiyaya yönəltmək niyyətindədir.
NATO-nu dağıtmaq yox, onu “yenidən bölüşdürülmüş məsuliyyət modeli”nə keçirmək istəyir.
Bu prosesin gələcək perspektivlərinə gəlincə, ən real gözlənti NATO-nun dağılması deyil, onun dəyişməsidir. Avropa istəsə də, istəməsə də, müdafiə qabiliyyətlərini artırmağa məcburdur. ABŞ Avropanı tam tərk etməyəcək, lakin hərbi yükü əvvəlki kimi 70-80% həcmində öz üzərinə götürməyəcək. Avropa isə tədricən öz müdafiə sənayesini və təhlükəsizlik arxitekturasını gücləndirmək məcburiyyətində qalacaq.
Bu proses həm təhlükələrin artdığı, həm də imkanların yarandığı bir dövrün başlanğıcıdır. Avropa daha müstəqil, daha hazırlıqlı bir aktora çevrilə bilər. Lakin bunun üçün uzunmüddətli siyasi iradə, iqtisadi sabitlik və ictimai dəstək tələb olunur. Əks halda, transatlantik münasibətlərdə gərginlik artacaq, NATO daxilində parçalanma dərinləşəcək və qlobal təhlükəsizlik arxitekturası yeni, daha qeyri-sabit bir mərhələyə qədəm qoyacaq.
Akif NƏSİRLİ
