Azərbaycan və Ermənistan neft məhsullarının ixracını müzakirə ediblər. Bunu Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev Doha Forumunda çıxışı zamanı deyib. Hikmət Hacıyevlə eyni paneldə Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan da iştirak edib.
Hikmət Hacıyev Azərbaycan üçün Ermənistanla müharibənin bitdiyini deyib. O, neft və neft məhsullarının ixracı məsələsinin Ermənistan baş nazirinin müavini Mqer Qriqoryanın keçən həftə Qəbələyə səfəri zamanı müzakirə edildiyini bildirib: “Bir müddət əvvəl Ermənistan baş nazirinin müavini Azərbaycanın Qəbələ rayonuna səfər etdi. Bu, misilsiz hadisə idi. Ermənistan baş nazirinin müavini Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı sərhədlərin delimitasiya prosesi müzakirə edildi. Bununla bərabər iki ölkə arasında bəzi qarşılıqlı ticarət məsələləri müzakirə edildi. Bu istiqamətlərdən biri indi bizim müzakirə etdiyimiz neft və neft məhsullarının Azərbaycandan Ermənistana ixracı məsələsidir. Bu da həmçinin misilsiz hadisədir”. H.Haciyev bir müddət əvvəl Azərbaycan ərazisindən Ermənistana buğda ixracına izn verilməsinin regionda sülh üçün vacib töhfə olduğunu bildirib. O, Ermənistanla sülhün əldə olunmasında ABŞ Prezidenti Donald Trampın rolunun fundamental olduğunu deyib. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri Armen Qriqoryan isə Ermənistanın TRİPP marşrutunun açılmasından yeni imkanlar gözlədiyini bildirib. Xatirladaq ki, Ermənistan baş nazirinin müavini Mqer Qriqoryan noyabrın 28-də Qəbələyə səfər edib. Səfərdə məqsəd delimitasiya komissiyasının 12-ci iclasında iştirak etmək olub. Elə burada Azərbaycandan Ermənistana neft və neft məhsullarının ixracı diqqət mərkəzində yer alıb. Burada bir daha qeyd edək ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında uzun illər davam edən qarşıdurma təkcə siyasi və hərbi münasibətləri deyil, həm də iqtisadi əlaqələri tamamilə məhdudlaşdırıb. Bu müddət ərzində iki ölkə arasında hər hansı enerji mübadiləsi, xüsusən də neft və neft məhsullarının ticarəti mümkün olmayıb. 2020-ci ildən sonra regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıq və sülhə dair aparılan danışıqlar fonunda gələcəkdə belə bir əməkdaşlığın nəzəri əsasları barədə müzakirələr daha çox gündəmə gəlməyə başlayıb.
Bəllidir ki, Azərbaycan dünyanın mühüm enerji istehsalçıları arasında yer alır və neft sektoru ölkənin iqtisadi inkişafının aparıcı sütunu olmaqda davam edir. Bakı-Tiflis-Ceyhan kimi nəhəng ixrac kəmərləri Azərbaycanın qlobal enerji bazarındakı rolunu möhkəmləndirib və neft məhsullarının emalı sahəsində də ölkə regionda aparıcı mövqedədir. Ermənistan isə enerji mənbələri baxımından məhdud imkanlara malikdir və neft məhsullarını əsasən idxal yolu ilə əldə edir. Bu idxal marşrutlarının böyük hissəsi yanlış geosiyasi xəritənin nəticəsi olaraq bahalı, riskli və məhdud alternativli olaraq qalır. Buna görə də Ermənistan üçün Azərbaycan neftinin və emal olunmuş neft məhsullarının potensial ixracı nəzəri baxımdan iqtisadi cəhətdən sərfəli görünə bilər. Lakin bu ehtimalın reallaşması ilk növbədə siyasi mühitdən asılıdır. Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişə böyük etimad uçurumu yaradıb. Neft və neft məhsulları kimi strateji əhəmiyyətli məhsulların ticarəti isə tərəflər arasında yüksək səviyyədə siyasi sabitlik və möhkəm etimad tələb edir. Ermənistanda müxtəlif siyasi qrupların sülh prosesinə münasibəti fərqlidir, bu da uzunmüddətli razılaşmaların dayanıqlığını şübhə altına ala bilir. Azərbaycan üçün belə bir əməkdaşlığa başlamaq yalnız Ermənistanın sülh razılaşmasına əməl etməsinə və regionda destruktiv fəaliyyətlərdən əl çəkməsinə bağlı ola bilər. Neft və neft məhsullarının ixracı müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Azərbaycanın enerji diplomatiyasında yeni bir kanalın açılması regional təsir imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Ermənistanın enerji təminatında Azərbaycana bağlılığı həm də onun siyasi addımlarına müsbət davranış stimulu yarada bilər. Enerji sahəsində qarşılıqlı asılılıq isə sülh prosesinin davamlılığı baxımından ciddi əhəmiyyət daşıyır. Texniki aspektlər də az əhəmiyyətli deyil. Mövcud vəziyyətdə Ermənistana neft və neft məhsullarının nəqli yalnız avtomobil və ya dəmir yolu üzərindən mümkündür. Boru kəməri infrastrukturunun qurulması hazırki reallıqda nə iqtisadi, nə də siyasi baxımdan məqsədəuyğun görünür. Yol boyunca təhlükəsizlik, logistik xərclər və sərhəd keçid mexanizmləri kimi məsələlər əhəmiyyətli rol oynayır. Əgər gələcək sülh razılaşması çərçivəsində Zəngəzur dəhlizi və ya digər kommunikasiya yolları açılarsa, logistik imkanlar nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənə bilər. Bununla belə, istənilən halda enerji məhsullarının daşınması üçün yüksək səviyyədə təhlükəsizlik zəmanətləri tələb olunur. Ermənistan daxilindəki qeyri-sabit siyasi mühit, bəzi radikal qrupların regiondakı sülh gündəminə qarşı çıxması və xarici aktorların bölgədə öz maraqları uğrunda apardıqları siyasət belə bir razılaşmanın uzunmüddətli dayanıqlığını sual altına ala bilər. Azərbaycan isə enerji ixracında həmişə etibarlılıq və təhlükəsizlik faktorlarını əsas götürüb. Ermənistanla əməkdaşlıq yalnız bu risklər ciddi şəkildə minimuma endirildiyi halda nəzərdən keçirilə bilər. Bütün bu reallıqları nəzərə alaraq demək olar ki, Azərbaycandan Ermənistana neft və neft məhsullarının ixracı nəzəri olaraq mümkündür, lakin praktik reallaşma yalnız dərin siyasi transformasiya və qarşılıqlı etimadın bərpası fonunda baş verə bilər. Sülh müqaviləsinin imzalanması, kommunikasiyaların açılması, təhlükəsizlik zəmanətlərinin verilməsi və iki ölkənin enerji bazarında şəffaf əməkdaşlıq mühiti yaradılması bu istiqamətdə əsas şərtlərdir. Əgər bu şərtlər təmin olunsa, enerji əməkdaşlığı Cənubi Qafqazda dayanıqlı sabitlik və iqtisadi inteqrasiyanın vacib elementinə çevrilə bilər.
Ramil QULİYEV
