Regional kommunikasiyaların blokdan açılmasına gəlincə, “dəhliz” termini Ermənistan üçün qəbuledilməzdir, biz TRIPP termininə sadiqik.
Bunu Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan Dohada keçirilən 23-cü forumda panel müzakirələrində deyib.
Ermənistan tərəfi "dəhliz" ifadəsindən niyə bu qədər qorxur? Beynəlxalq qanunlarda "dəhliz" məfhumunun standart hüquqi statusu varmı? Əslində TRİPP özü də müəyyən şərtlər daxilində bir nəqliyyat dəhlizi deyilmi?
Ermənistanın “dəhliz” termininə qarşı mövqeyi əsasən hüquqi deyil, siyasi-psixoloji və strateji motivlərdən qaynaqlanır. Cənubi Qafqaz kontekstində “dəhliz” sözü ictimai rəy və müxalifət diskursunda tez-tez suverenlik itkisi, xüsusi rejim və xarici nəzarət assosiasiyaları ilə bağlıdır. Atalarin bir misalı var - "İlan vuran adam ala çatıdan da qorxar". Hazırda Laçın dəhlizi təcrübəsi erməni cəmiyyətində bu assosiasiyaları gücləndirib və sözü kəskin emosional yükə malik “qırmızı xətt”ə çevirib. Paşinyan administrasiyası üçün həmin sözün istifadəsi daxildə hakimiyyətə yönəlik ittihamların, küçə etirazlarının və siyasi hakimiyyətin qeyr-legitimlik çağırışına çevrilə bilər. Buna görə terminologiyanın idarə olunması onun əsas müdafiə alətidir. “Dəhliz” deməməklə Paşinyan xalq qarşısında suverenliyi qoruma mesajı verir, müxalifətin təbliğatını neytrallaşdırır və daxili siyasi sabitliyi saxlamağa çalışır.
Beynəlxalq hüquq məkanında “dəhliz” anlayışı vahid hüquqi statusa malik deyil. Məna və hüquqi nəticə konkret tərəflərin razılaşmasına, tətbiq ediləcək rejimə və beynəlxalq aktlara görə müəyyən olunur. Tarixi nümunələr göstərir ki, “dəhliz” həm adi tranzit yolu, həm də xüsusi statuslu dəhliz kimi müxtəlif məzmun ala bilər. Lakin hüquqi avtomatizm yoxdur, xüsusi status yalnız tərəflərin razılığı ilə yarana bilər. Əksinə, “tranzit” termini beynəlxalq normalarda daha dəqiq tənzimlənmiş və suverenliyə hörmət prinsipi ilə uyğun gələn kateqoriyadır. Tranzit rejimi tətbiq edildikdə ölkənin sərhəd və gömrük nəzarəti prinsipcə saxlanılır və eksterrialitet yaranmır.
TRIPP termini praktikada əslində nəqliyyat, dəmir yolu, infrastruktur, boru xətləri və enerji şəbəkələrini əhatə edən geniş regional paketdir və funksional cəhətdən bir növ transit dəhliz rolunu oynaya bilər. Lakin TRIPP-in kommunikativ üstünlüyü onun neytral, “xüsusi status” assosiasiyasından azad olmasıdır. Ermənistan bunu suverenliyin qorunması və daxili siyasi təlaşın azaldılması üçün seçir. Məzmun baxımından isə vasitələrin açılmasını, qarşılıqlı hüquqi mexanizmlərin formalaşdırılmasını və gömrük-nəqliyyat rejimlərinin suveren çərçivədə tənzimlənməsini nəzərdə tutur.
10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyannaməsinin 9-cu bəndinin məntiqi tranzit açmaq və təhlükəsizliyi təmin etmək öhdəliyidir. Mətn “dəhliz” sözünü işlətmir, ancaq maneəsiz nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin açılmasını, eləcə də təhlükəsizliyin təminini razılaşdırır. Praktik olaraq bu elementlər tranzitin əsassız surətdə məhdudlaşdırılmaması və fasiləsiz şəkildə həyata keçirilməsi üçün hüquqi baza yaradır. Nəzarətin Rusiya tərəfindən monitorinq forması kimi razılaşdırılması isə suverenliyi ləğv etmir, lakin regionda üçtərəfli nəzarət və icra mexanizmlərinin mövcudluğunu göstərir.
Zəngəzur - əraziyə paralel kommunikasiyaların reallaşması üçün bir neçə hüquqi mexanizm variantı nəzərdə tutula bilər. Ən realist yanaşma Ermənistanın suverenliyini saxlayan, təhlükəsizliyi təmin edən və eyni zamanda sürətli tranziti mümkün edən mexanizmlərin kombinasiyasıdır. Ermənistanın sərhəd və gömrük nəzarəti ilə birlikdə Rusiya və ya beynəlxalq tərəfdaşların monitorinqi, TIR-möhürləmə (qapalı tranzit) və ya sadələşdirilmiş gömrük rejimləri kimi praktik həllər bu kombinasiyanın tərkib hissələri ola bilər. Daha radikal modellər (xüsusi statuslu dəhliz) siyasi olaraq həm Ermənistana, həm də regiondakı güclərə qəbulolunmaz görünür və rəsmi Bakı da belə status tələb etmədiyini bəyan edib.
Paşinyanın termin siyasəti eyni zamanda xarici auditoriyalara da ayrı-ayrı siqnallar verir. Qərbə o, sülhə və kommunikasiyaların açılmasına sadiqlik, lakin sərhəd toxunulmazlığına hörmət mesajı ötürür. Rusiyaya isə xüsusi status yaradılmayacağını, beləliklə yeni hərbi-siyasi təsir zonalarının formalaşmasına imkan verilməyəcəyini bildirir. Bakı üçün mesaj sadədir: tranzitə razılıq var, amma daxildə terminoloji təlatüm yaratmaq olmaz(!). Türkiyə və digər regional aktorlar bu prosesə maraq göstərir, lakin adın seçimi siyasi həssaslıqları müəyyən edir.
Nəticə etibarilə problemlər məzmunu yox, kommunikasiya forması ilə bağlıdır. TRIPP ilə “dəhliz” arasında hüquqi substantiv fərq, demək olar ki, yoxdur. Hər ikisi praktikada nəqliyyat və enerji əlaqələrinin açılmasını hədəfləyir, lakin “dəhliz” sözü Ermənistan üçün siyasi və emosional yük daşıyır. TRIPP reallaşma modelində Ermənistanın suverenliyi qorunmalı, tranzit fasiləsiz və təhlükəsiz olmalı, praktiki həllər (qapalı tranzit, sadələşdirilmiş gömrük, birgə gömrük məntəqələri və ya xarici monitorinq) tətbiq edilməlidir. Bu yanaşma həm 10 noyabr bəyannaməsinin ruhuna, həm beynəlxalq hüquqa, həm də regional siyasi reallıqlara uyğun gəlir. Eyni zamanda, Paşinyanın daxili siyasi mövqeyini də nisbətən möhkəmləndirir.
Akif NƏSİRLİ
