“Qədim dövlətçilik və mədəniyyət tarixinə malik Azərbaycan xalqı son iki əsrdə dəfələrlə məhrumiyyətlər, deportasiyalar və soyqırımları ilə üz-üzə qalmış, ermənilərin Azərbaycanın əzəli torpaqlarına köçürülməsindən sonra – 1905–1907, 1918–1921, 1948–1953 və 1987–1991-ci illərdə azərbaycanlılara qarşı törədilən qırğınlar və qanunsuz köçürmələr nəticəsində yüz minlərlə soydaşımız öz doğma yurdunu tərk edərək Azərbaycana sığınmışdır.
Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların dağlıq bölgələrdən daha isti iqlimi olan yerlərə zorla köçürülməsi, onların illərlə qurub-yaratdıqları mülkiyyətin mənimsənilməsi, maddi-mədəniyyət nümunələrinin ələ keçirilərək dağıdılması və özgəninkiləşdirilməsi bu gün mötəbər sənədlərlə sübuta yetirilən tarixi faktlardır”. Bu fikirlər prezident İlham əliyevin “Mədəni irs və qayıdış hüququ: Ermənistandan didərgin salınmış azərbaycanlıların mədəni irsinin bərpası – ədalətə, barışığa və sülhə aparan yol kimi” mövzusunda III beynəlxalq konfransın iştirakçılarına müraciətində yer alıb.
Dövlət başçısı qeyd edib ki, Ermənistandan zorla çıxarılmış azərbaycanlıların qayıdışının Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində, Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktda, Qaçqınların statusu haqqında Konvensiyada və digər mühüm beynəlxalq aktlarda təsbit olunmuş geriyə qayıdış hüququ çərçivəsində təmin edilməsi, eləcə də mədəni irsin bərpası və qorunması ilə bağlı beynəlxalq ictimaiyyətin, o cümlədən BMT-nin ixtisaslaşmış qurumlarının iştirakı ilə prosesin başladılması üçün səylərin artırılması vacibdir. “Çünki qayıdış hüququ insan hüquqlarının təməl prinsiplərindən biridir. Bu hüququn təmin edilməsi təkcə doğma yurda fiziki dönüş deyil, həm də toplumun mənəvi bütövlüyünün, mədəni irsinin və tarixi yaddaşının bərpası deməkdir”. Qeyd edək ki, Ermənistandan didərgin salınmış azərbaycanlıların qayıdışı məsələsi Azərbaycan tarixinin ən ağrılı, eyni zamanda ən mürəkkəb humanitar, siyasi və hüquqi mövzularından biridir. Bu, təkcə humanitar faciə deyil, həm də beynəlxalq hüquq və regional təhlükəsizlik kontekstində hələ də həllini gözləyən tarixi ədalət məsələsidir. Bu gün Ermənistanın etnik təmizləmə nəticəsində boşaldılmış regionlarından didərgin düşmüş azərbaycanlıların qayıdışı həm tarixi ədalətin bərpası, həm də regionda real sülhün təmin olunması üçün vacib elementlərdən biri hesab olunur. Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, davamlı sülh yalnız hər iki tərəfin humanitar hüquqlarının tanınması ilə mümkündür. Ermənistanın 30 ildən çox müddət ərzində bu mövzunu tamamilə gündəmdən çıxarmağa çalışması isə sülh prosesinin ləngiməsinin səbəblərindən biri kimi dəyərləndirilir.
Qayıdış məsələsi eyni zamanda beynəlxalq hüququn tələblərinə söykənir. BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ümumi Bəyannaməsi, Qaçqınların Statusu Haqqında Cenevrə Konvensiyası və digər beynəlxalq sənədlər didərgin salınmış insanların öz doğma yurdlarına təhlükəsiz, könüllü və ləyaqətli şəkildə qayıtmaq hüququnu tanıyır. Ermənistan azərbaycanlıların qayıdışı məsələsində hələ də konstruktiv mövqe nümayiş etdirmədiyi halda, beynəlxalq hüquq bu qayıdışın legitimliyini açıq şəkildə təsdiq edir. Sülh müqaviləsi üzrə danışıqlar fonunda bu mövzu getdikcə daha çox aktuallaşır. Ermənistan bütün hüququ pozulmuş azərbaycanlıların qayıdışını qəbul etməli, onların mülkiyyət hüquqlarının bərpası və təhlükəsiz yaşayış şəraitinin təmin olunması istiqamətində öhdəlik götürməlidir. Bu, həm də regionda qarşıdurma ehtimalını minimuma endirə biləcək əsas addımlardan biridir. Çünki etnik təmizləmə nəticəsində formalaşmış demoqrafik situasiyanın dəyişdirilməsi sülhün təməl şərtlərindən sayılır. Qayıdış mexanizminin praktik həyata keçirilməsi isə bir sıra şərtləri tələb edir: təhlükəsizlik zəmanətləri, dövlətlərarası hüquqi çərçivə, beynəlxalq təşkilatların monitorinqi, mülkiyyət bərpası komissiyalarının yaradılması və tarixi ədalətin bərpası üçün siyasi iradə. Bu proses yalnız Azərbaycan üçün deyil, Ermənistan üçün də uzunmüddətli sabitlik təmin edə biləcək humanitar addım kimi dəyərləndirilir. Etnik müxtəlifliyin bərpası, icmaların bir arada yaşamaq təcrübəsinin yenidən qurulması və sosial mühitin liberallaşması Ermənistanın özünün demokratik inkişafına da müsbət təsir göstərər. Azərbaycan cəmiyyətində bu mövzu həm də strateji baxımdan önəm daşıyır. Ermənistandan didərgin düşmüş insanların yaddaşı, onların keçmiş evləri, qohum məzarlıqları, tarixi abidələri bu gün də kollektiv yaddaşda yaşayır. Onların qayıdışı yalnız bir icmanın taleyi deyil, həm də bütöv bir xalqın ədalət axtarışının nəticəsi olaraq qəbul edilir. Bu baxımdan qayıdış prosesi Azərbaycan üçün təkcə humanitar aksiyanın deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasının simvolu olacaq. Son illərdə regionda yaranmış yeni İstənilən hald aisə Ermənistandan didərgin salınmış azərbaycanlıların qayıdışı regionda sülhün və ədalətin təməl elementlərindən biridir. Bu qayıdış həm hüquqi, həm humanitar, həm də siyasi baxımdan legitimdir və sülh müqaviləsinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Tarixi ədalətin bərpası yalnız keçmişə hesablanmış qərar deyil, həm də Cənubi Qafqazda gələcək nəsillər üçün davamlı, ədalətli və təhlükəsiz mühitin yaradılması üçün zəruri addımdır.
Ramil QULİYEV
