ABŞ Prezidenti Donald Trampın Stiv Uitkov və Cared Kuşnerin Moskva görüşündən sonra verdiyi açıqlama - “Putin daha normal həyata qayıtmaq istəyir, həftədə minlərlə əsgər itirmək əvəzinə ABŞ-la ticarət etmək istəyir” - beynəlxalq siyasi mühitdə həm ümid, həm də şübhə yaradan bir siqnal kimi qarşılandı.
Bu bəyanat bir tərəfdən Moskvanın müharibəni uzatmaqda çətinlik çəkdiyi görüntüsünü yaradır, digər tərəfdən isə Qərbdə “manipulyasiya, aldatma və ya taktiki siqnallar” barədə suallar doğurur. Məsələ ondadır ki, bu cür danışıqlarda tərəflərin dedikləri ilə masada gerçək olan tələblər arasında həmişə ciddi məsafə olur. Ona görə də “Putin amerikalıların başını tovlaya bildimi” və ya “Tramp hamını aldadırmı” sualları əslində eyni problemin iki tərəfidir: real sülh ehtimalı ilə siyasi ritorika arasındakı uçurum.
Trampın açıqlamasının optimist tərəfi ondan ibarətdir ki, Moskvanın müharibənin yaratdığı yüksək hərbi itkilərdən, iqtisadi təzyiqlərdən və daxili narazılıqlardan dolayı diplomatik həll yollarını nəzərdən keçirmək məcburiyyətində qalması tamamilə mümkündür. Bu baxışa görə, Kreml müəyyən şərtlər daxilində gərginliyin azaldılması, Qərblə münasibətlərin sabitləşdirilməsi və ticarət əlaqələrinin bərpası kimi uzunmüddətli maraqları gündəmə gətirə bilər. Belə bir ssenari, ən azı nəzəri olaraq, “savaşın yükü ticarət və diplomatiya ilə əvəz oluna bilər” fikrini doğurur. ABŞ nümayəndələrinin “Putin razılaşmaq istəyir” təəssüratı da məhz bu ehtimalı gücləndirir.
Ancaq realist yanaşma göstərir ki, optimist görüntünün arxasında ciddi suallar dayanır. Birincisi, Rusiya tərəfi görüşdən sonra açıq şəkildə bildirib ki, planın müəyyən hissələri - xüsusən də işğal olunmuş ərazilərin statusu ilə bağlı maddələr - qəbulolunmazdır. Yəni Kreml müharibəyə səbəb olan əsas geosiyasi məqsədlərindən geri addım atdığını nümayiş etdirməyib. Bütün “sülh siqnalları”na baxmayaraq, nə torpaq məsələsi, nə təhlükəsizlik zəmanətləri, nə də Ukraynanın suverenliyinin tam bərpası mövzuları razılaşdırılmış şəkildə gündəmdə deyil. Bu isə göstərir ki, Trampın təqdim etdiyi “ticarət alternativi” Moskvanın real siyasi prioritetlərini tam əvəz etmir.
İkincisi, analitik mərkəzlər və Avropa siyasi dairələri ABŞ-ın bu danışıqları Avropa və Ukrayna ilə paralel şəkildə deyil, ayrı kanallar vasitəsilə aparmasından ciddi narahatdır. Çünki ABŞ-Rusiya xətti üzrə birtərəfli diplomatik razılaşma Avropa İttifaqında güvən böhranı yarada, Ukraynanı strateji olaraq daha çətin vəziyyətə sala bilər. Bu səbəbdən bəzi Avropa liderləri bunu “arxa qapı diplomatiyası”, hətta ehtimal olunan “aldatma” və ya “Ukraynanın başı üzərindən geosiyasi ticarət” kimi qiymətləndirir. Bu narahatlıq yalnız emosional reaksiya deyil, real təhlükəsizlik balansı ilə bağlıdır: əgər ABŞ uzlaşmaya gedərsə və Avropanı fakt qarşısında qoyarsa, Ukraynanın müdafiə strategiyası sarsıla bilər.
Üçüncüsü, Moskvanın hazırkı hərbi mövqeləri danışıqların mahiyyətini dramatik şəkildə müəyyənləşdirir. Meydanda üstünlüyə malik olan tərəf adətən masada daha sərt davranır. Rusiya rəhbərliyi diplomatik bəyanatlarda yumşaq mesajlar versə də, real olaraq hərbi vəziyyət dəyişmədən genişmiqyaslı güzəştə getmək üçün motivasiyası azdır. Yəni “sülh siqnalları” taktiki də ola bilər - zaman qazanmaq, Qərbin birliyini sarsıtmaq, ABŞ-da siyasi situasiyalardan istifadə etmək və ya müdafiə xətlərini möhkəmləndirmək üçün...
Bu fonda “Tramp hamını aldadırmı” sualı da aktuallaşır. Siyasi ritorikada liderlər bəzən hələ mövcud olmayan razılaşmaları “inanılan təəssürat” kimi təqdim edərək həm daxili, həm də xarici auditoriyaya mesaj verirlər. Tramp üçün bu, liderlik imici yaratmaq, “müharibəni bitirə bilən siyasətçi” obrazını gücləndirmək və ABŞ-ın diplomatik təsirini artırmaq baxımından faydalı ola bilər. Amma bu o demək deyil ki, o, Ukraynanı “sadəcə ticarət predmeti” kimi görür. Sadəcə, Trampın siyasi üslubu daha çox “iqtisadi anlaşma” və “şəxsi diplomatiya” üzərində qurulur. Bu isə müharibə kimi dərin geosiyasi böhranı həll etmək üçün təkbaşına kifayət etmir.
Nəticə etibarilə, hazırkı mənzərə belədir: dialoq pəncərəsi açılıb, bəyanatlar ümidvericidir, lakin hələlik heç nə dəyişməyib. Putin nə tam şəkildə amerikalıların başını tovlayıb, nə də Tramp bütün dünyanı aldadıb. Hər iki tərəfin açıqlamaları daha çox diplomatik siqnallar, psixoloji təzyiqlər və siyasi mövqelərin yoxlanması xarakteri daşıyır. Əsl qərar isə yalnız üç şeydən sonra veriləcək: torpaq məsələsində konkret mövqelərin açıqlanması, hərbi xəttin gələcək vəziyyəti və Avropanın bu danışıqlara hansı formada qoşulacağı.
Reallıq budur ki, hələ razılaşma yoxdur. Hələ dəyişən yalnız sözlərdir. Sülh isə sözlərlə yox, şərtlərlə gəlir.
Akif NƏSİRLİ
