Cari il dekabrın 1-də ATƏT-in Minsk qrupu və onun bütün yardımçı strukturları rəsmən ləğv edildikdən sonra Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ictimai vədinə əməl edərək, Qarabağ danışıqlarının tarixini əks etdirən arxiv sənədlərini dərc edib.
İlk dəfə olaraq ATƏT həmsədrləri tərəfindən illər ərzində hazırlanmış işçi materiallar, eləcə də Ermənistan rəhbərliyinin beynəlxalq vasitəçilər üçün nəzərdə tutulmuş yazışmaları ictimaiyyətə açıqlanıb.
Xüsusilə maraq doğuran məqam 2016-cı ildə, dörd günlük aprel müharibəsi başa çatdıqdan az sonra Ermənistanın o zamankı prezidenti Serj Sarkisyanın Rusiya prezidenti Vladimir Putinə ünvanladığı məktubdur. Qeyd edək ki, bu məktub Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri arasında iki raund danışıqların– əvvəlcə Minsk Qrupu həmsədrlərinin iştirakı ilə Vyanada, daha sonra isə Rusiyanın vasitəçiliyi ilə Sankt-Peterburqda baş tutan danışıqların yekunu üzrə göndərilib. Sankt-Peterburq görüşündən sonra Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov yenilənmiş nizamlanma planını təqdim edib. Sarkisyanın bu plana cavabı Vladimir Putinə göndərilən məktubun əsasını təşkil edib. Məsələ ilə bağlı maraqlı məqamlara toxunan “armenianreport” portalı yazır: “Ola bilsin ki, bu həftə Ermənistanda ən mühüm daxili siyasi hadisələrdən biri Paşinyan hökumətinin 2020-ci ilə qədər Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə danışıqlar prosesinə dair sənədləri dərc etməsi oldu. Bu sənədlər, daha doğrusu, onların əksəriyyəti çətin ki, cəmiyyətimizi təəccübləndirsin – danışıqların gedişi barədə biz müxtəlif dərəcələrdə medianın məlumatlarından və diplomatların şərhlərindən məlumat almışıq. Ona görə də biz birbaşa olaraq münaqişənin həlli ilə bağlı sənədlərin üzərində dayanmayacağıq, əksinə Serj Sarkisyanın Vladimir Putinə məktubuna daha çox diqqət yetirəcəyik. Həqiqətən düşünməli bir şey var. Məktub 5 avqust 2016-cı il tarixlidir. O vaxt Sarkisyan Ermənistanın prezidenti idi, aprel müharibəsi bu yaxınlarda baş vermişdi, hakimiyyətlə iki həftə İrəvanda patrul alayını saxlayan “Sasna tsrer” qruplaşması arasında qarşıdurma yenicə başa çatmışdı. Belə vəziyyətdə Sarkisyan Putinə göz yaşı dolu məktub yazıb. Böhran vəziyyətində dövlət başçısı bəzən zəiflik mövqeyindən müraciət kimi görünsə belə, kömək və dəstək axtararaq kənar oyunçulara müraciət etmək məcburiyyətində qalır. Amma Serj Sarkisyanın Vladimir Putinə məktubu tipik diplomatik xahişdən kənara çıxır. O, kömək üçün yalvarış, ümidsizlik hissi və “Rusiya, bizi xilas et!” məntiqinə tam boyun əyməyi ifadə edir. Bu, artıq diplomatiya və ya siyasət deyil. Bu, dövlətin gücünü yox, hakimiyyətin çaşqınlığını və Moskvanın rəğbətini qazanmaq üçün əyilməyə hazır olduğunu nümayiş etdirən çarəsizlik jestidir. Hansı ki, yeri gəlmişkən, o vaxtkı hakimiyyət sürətlə uduzurdu – xatırlatmaq kifayətdir ki, Moskva aprel döyüşlərində barmaqlarını belə tərpətmədi. Məktubda Sarkisyan praktiki olaraq Putinin əlini öpməyə hazır olduğunu bildirir, onun rolunu və gücünü vurğulayır, eyni zamanda Azərbaycandan şikayətlənir. Lakin hər bir sətir Kremli müdaxilə etməyə və Sarkisyan, onun hökumətinin nəzarətindən çıxan situasiyanı cilovlamağa inandırmaq üçün çıxılmaz cəhdə hesablanır ki, bu da dövlətə xəyanətdir. Üstəlik, məktubda müstəqilliyə işarə belə yoxdur. Sarkisyan faktiki olaraq etiraf edir ki, Qarabağın gələcəyi İrəvandan yox, Moskvadan asılıdır. Bu, özlüyündə müstəqillikdən və suveren xarici siyasətdən yorulmadan danışan hakimiyyətləri haqqında real təsəvvür yaradır.
Sarkisyan bizi aprel döyüşlərində erməni tərəfinin qalib gəldiyinə inandırdı, torpaqların təslim olunmayacağına söz verdi və müdafiə xəttinin sabitliyinə əminliyini iddia edirdi. Öz yerli auditoriyası qarşısında o, özünü təhdidlərin qarşısını almağa qadir olan inamlı bir lider kimi göstərirdi. Bununla belə, Putinə məktubunda o, kritik vəziyyətdən, pozulmuş hərbi balansdan, regionların itirilməsi təhlükəsindən və Rusiyanın müdaxiləsi olmadan ərazilərin saxlanmasının mümkünsüzlüyündən danışır. Başqa sözlə, biz sözdə zəfər bəyannamələri alırıq, Moskva isə fəlakətin etirafını alır. Bu, həm şəxsən Sarkisyana, həm ölkəmizə, həm də acı da olsa, həqiqəti söyləməyə borclu olduğu şəxslərə yönəlik rüsvayçılıqdır. Məktubda Sarkisyanın şikayətləri həm bəhanə, həm də şikayət kimi oxunur. Özünə güvənən dövlət lideri əvəzinə məsuliyyəti kənar vasitəçilərin üzərinə atmağa çalışan və Moskvaya təcili müdaxilə etməsi üçün yalvaran pafoslu bir adam görürük. Məktubda həmçinin aydın olur ki, o vaxt hakimiyyət azad edilmiş əraziləri bağlı qapılar arxasında alver etməyə hazır idi, eyni zamanda xalqı heç bir güzəştə getməyəcəyinə əmin edirdi. İndi başa düşmək ağrılıdır ki, bizə bu cür adamlar rəhbərlik edirdi. Xoşbəxtlikdən onların vaxtı 2018-ci ilin yazında başa çatdı.Və ürəkdən ümid edirik ki, 2026-cı il seçkiləri nəhayət Sarkisyan, Köçəryan, Ohanyan kimi əclafların və erməni xalqına satqınların siyasi karyerasına son qoyacaq”. Bu arada onu da qeyd edək ki, məktubda Sarkisyan açıq şəkildə etiraf edir ki, 2016-cı ilin aprel döyüşləri mövcud hərbi balansı pozub və Ermənistan tərəfi indi Azərbaycanın artan hərbi üstünlüyünü kompensasiya etmək iqtidarında deyil. Bu disbalans, Ermənistan prezidentinin fikrincə, böyük hərbi əməliyyatların bərpası riski yaradır ki, bu da Bakının bundan sonrakı irəliləyiş üçün fürsət hesab edə bilər. Bununla yanaşı, prezident İlham Əliyevin Sankt-Peterburq görüşündən sonra Azərbaycan liderinin Ermənistanın əvvəlcə Azərbaycanın işğal olunmuş 5 rayonunu, daha sonra daha iki rayonunu azad etməli olduğu və yalnız bundan sonra digər məsələlərin müzakirəsinə başlaya biləcəyi şərtləri açıq şəkildə bildirməsi Sarkisyanı xüsusilə narahat edib. Məktubda Sarkisyan faktiki olaraq etiraf edir ki, İlham Əliyev Azərbaycanın milli maraqlarından bir addım da yayınmır, Ermənistan tərəfi isə ciddi strateji təzyiqlərə məruz qalır: "Təqdim olunan ideyalar erməni tərəfinin ciddi, nəzərəçarpacaq addımlarına cavab olaraq Bakıdan heç bir qarşılıqlı güzəşt gözləmir. Bu, bizim üçün Dağlıq Qarabağ "təhlükəsizlik zonası"nın əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılması və ən qısa və ən möhkəmləndirilmiş təmas xəttinin əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməsi demək olardı ki, bu da onsuz da silahlanma balansını daha da pozar". Məktubdan o nəticə çıxır ki, 2016-cı ilin aprel müharibəsi danışıqların arxitekturasını əsaslı şəkildə dəyişib. Azərbaycan ordusunun Lələ təpənin tutulması və bir neçə strateji yüksəkliklərin azad edilməsində özünü göstərən uğurları Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı prosesin dönməzliyini deyil, balanssızlığını nümayiş etdirdi. ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri Azərbaycanın öz torpaqlarını hərbi yolla geri qaytarmaq qabiliyyətini görərək yeni reallıqları nəzərdən keçirməyə məcbur oldular. Bu, Azərbaycan üçün mühüm uğur idi.
Nahid SALAYEV
