Avropa İttifaqı ölkələri və Avropa Parlamenti Rusiyanın enerji idxalından, xüsusən də bu ölkənin qazından mərhələli şəkildə imtinaya razılaşıb. Tənzimləmə Rusiyanın enerji idxalının tamamilə dayandırılması üçün yol xəritəsinin əsas elementidir.
Vurğulanır ki, reqlament Rusiyadan həm mayeləşdirilmiş təbii qazın, həm də boru kəməri qazının idxalına qanuni qüvvəyə malik, mərhələli qadağa tətbiq edir.
Birlik ölkələri qanunun qüvvəyə minməsindən altı həftə sonra qaz idxalını qadağan edəcək, eyni zamanda mövcud müqavilələr üçün keçid dövrünü qoruyub saxlayacaq: 17 iyun 2025-ci il tarixinə qədər bağlanmış qısamüddətli müqavilələr üçün maye qaz qadağası 25 aprel 2026-cı ildə, boru kəməri qazı üçün ən geci 30 sentyabr 2027-ci il tarixində dayanacaq. Sənəd başqa mənşəli qazın idxalına icazə verir, lakin onun mənşəyinin idxaldan ən azı beş gün əvvəl təsdiqlənməsini tələb edir. Milli Enerji İnstitutunun baş direktorunun müavini Aleksandr Frolov bu xüsusda qeyd edir: “İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, bu cür qərarlar müqavilə öhdəliklərini qoruyan qaydalara zidd olduğu üçün məhkəmədə etiraz ediləcək. Müqavilələr yerinə yetirilməlidir. Ona görə də Avropaya qaz tədarükçüləri ilk növbədə özlərini qanuni vasitələrlə qoruyacaqlar. Rusiya artıq digər istiqamətlərə tədarükünü genişləndirir, lakin bu, Avropaya tədarükün dayandırılması üçün tam hazırlıq sayıla bilməz. Hadisənin özü Rusiya qazının ixracı üçün kifayət qədər mənfidir. Bu ilin sonuna kimi Avropa İttifaqına 40 milyard kubmetrə qədər qaz tədarük ediləcək. Amma 2027-ci ilin əvvəlində Çinə hər il 12 milyard kubmetr qaz daşıyan Uzaq Şərq marşrutu fəaliyyətə başlayacaq. Yaxın “ Sibir Gücü” ilə tədarükün 6 milyard kubmetr artacağı gözlənilir. Bundan başqa, biz Mərkəzi Asiya ölkələrinə tədarükümüzü genişləndiririk - Özbəkistan və Qazaxıstan bizim qazımızı idxal edəcək. Lakin pul baxımından bu, xeyli az gəlir gətirəcək, çünki bu ölkələrə tədarük Avropa İttifaqına tədarükdən daha az qiymət parametrləri ilə həyata keçirilir. Bizim Türkiyə bazarında da inkişaf perspektivlərimiz var, çünki respublika Rusiya qazına olan tələbatını artırmağı planlaşdırır”. Frolov qeyd edir ki, Rusiya qazına qoyulan embarqo təkcə Avropa institutlarının anti-Rusiya kampaniyasına deyil, həm də Avropa dövlətlərinin karbohidrogen enerji mənbələrindən imtina edərək “yaşıl enerji”nin xeyrinə enerjiyə keçid siyasətinə uyğundur: “Aİ-nin bu cür hərəkətinin nəticələrinin dəqiq modelini təqdim etmək çoxlu dəyişənlərə görə çox çətindir. Bir sözlə, enerji böhranları ehtimalının artıq xroniki fazaya qədəm qoyduğunu nəzərə alsaq, Avropa İttifaqının qaz təchizatının etibarlılığı azalacaq. Aİ-nin problemi ondan ibarətdir ki, Avropa təsisatlarında mövcud hakimiyyət çox spesifik maliyyə və sənaye dairələrinin - Rusiya qazını almayanların maraqlarını təmsil edir. Rusiya ilə enerji əməkdaşlığına son qoymaqla bağlı istənilən təşəbbüslər onlar üçün problem yaratmır, lakin onlar Aİ-nin Rusiya ilə münasibətləri bərpa etmək və inkişaf etdirmək istəyən digər maliyyə və sənaye dairələrinə zərbə vurur”.
Xatırladaq ki, Avropa Parlamentinin müvafiq komitəsinin Rusiya neft və qazından mərhələli şəkildə imtina planı xeyli vaxtdır gündəmdədir. Yeni sənədə əsasən, gələn ildən Rusiyadan qaz tədarükü üçün yeni müqavilə imzalamaq mümkün olmayacaq. Rusiyadan Aİ-yə neft və neft məhsullarının tədarükünə gəlincə, gələn ildən onların dayandırılması planlaşdırılır. Bu halda Avropanın digər təchizatçılara, o cümlədən də Azərbaycana ehtiyacı daha da artacaq. Ümumiyyətlə, 2022-ci ildən etibarən Avropanın Rusiya qazından asılılığını azaltmaq məqsədilə yeni tədarük mənbələri axtarması Cənubi Qafqaz regionunun, o cümlədən Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Azərbaycan isə geniş qaz ehtiyatlarına, möhkəm tranzit infrastrukturuna və sabit tərəfdaşlıq münasibətlərinə malik bir ölkə kimi Avropaya enerji tədarükündə mühüm aktora çevrilməkdədir. Son illərin rəqəmləri, layihələri və siyasi dinamikanı təhlil etdikdə aydın olur ki, Azərbaycanın Avropanın qaz təhlükəsizliyində oynadığı rol təkcə artmyıb, həm də davamlı və strateji xarakter alıb. Azərbaycanın enerji sektorunda əldə etdiyi nəticələrin təməlində uzunmüddətli və uzaqgörən siyasət dayanır. Azərbaycan qazının Avropa üçün dəyərini artıran əsas amillərdən biri onun siyasi risklərinin nisbətən aşağı olmasıdır. Ölkənin Avropa ilə münasibətləri uzunmüddətli və qarşılıqlı faydaya əsaslanır, enerji əməkdaşlığı isə bu münasibətlərin əsas sütunlarından biridir. Avropa İttifaqı Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi baxımından etibarlı tərəfdaş olduğunu dəfələrlə vurğulamışdır. Bu etibar Azərbaycanın regional sabitlik və balans siyasəti ilə sıx bağlıdır. Digər tərəfdən, Avropa üçün yalnız böyük həcmdə qaz deyil, həm də diversifikasiya imkanları vacibdir. Azərbaycan qazının Avropanın enerji xəritəsində yeni coğrafiyalara çıxışı da son illərdə diqqətəlayiq məqamdır. TAP vasitəsilə İtaliya, Yunanıstan və Albaniya illərdir Azərbaycan qazı alırlar. Bunun ardınca Bolqarıstan, Rumıniya, Serbiya kimi Balkan ölkələri də Azərbaycan qazı ilə təmin olunmağa başlayıb. Bu, Cənub-Şərqi Avropada qaz infrastrukturunun təhlükəsizliyinə müsbət təsir göstərir və regionda enerji asılılığını azaldır. Üstəlik, Avropanın bir sıra digər ölkələri, o cümlədən Macarıstan, Sloveniya və Avstriya ilə enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi tərəflərə əlavə üstünlüklər qazandırır. Azərbaycan qazının Avropa üçün artan əhəmiyyətinin arxasında təkcə iqtisadi və siyasi faktorlar dayanmır. Eyni zamanda texniki və logistika baxımından da Azərbaycan öz üstünlüklərini ortaya qoyur. İxracın hər il artması, yeni bazarlara çıxış, infrastrukturun təkmilləşdirilməsi və siyasi sabitlik Azərbaycanın Avropa üçün uzunmüddətli enerji təminatçısına çevrilməsi deməkdir.
Ramil QULİYEV
