Nikol Paşinyanın son çıxışında səsləndirdiyi fikirlər təkcə Qarabağ münaqişəsinə dair yanaşmanın deyil, Ermənistanın bütöv xarici siyasət fəlsəfəsinin dəyişdiyini nümayiş etdirir.
Paşinyan iddia edir ki, Qarabağ məsələsi üzrə illərlə davam edən danışıqlar prosesinin məqsədi münaqişəni həll etmək yox, həm Ermənistanı, həm də müəyyən məqamlarda Azərbaycanı tələdə saxlamaq olub. Bu “tələ” kimi təsvir olunan status-kvo, onun fikrincə, tərəfləri danışıqlar masası arxasında asılı vəziyyətdə saxlayan geosiyasi mexanizmə çevirmişdi. Baş nazirin narrativi, əslində, Ermənistanın son 25–30 il ərzində yaşadığı siyasi və təhlükəsizlik modelinə fundamental tənqiddir.
Əslində buna bənzər fikirlər Azərbaycanın vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən dəfələrlə səsləndirilib və əsaslı təhlillərlə bu qənaət sübut olunub. Sadəcə, Ermənistan cəmiyyəti düşünürdü ki, Azərbaycan məğlub tərəf kimi öz durumuna bununla haqq qazandırmaq istəyir. Həm də erməni cəmiyyəti elə bilirdi ki, bu proseslər nəticəsində onlar Qarabağa sahiblənə biləcəklər. Lakin buna nail ola bilmədilər.
Paşinyanın ən diqqətçəkən tezislərindən biri odur ki, Qarabağ məsələsi əslində hələ 1996-cı ildə həll olunubmuş, lakin bu həll varianti cəmiyyətə heç vaxt açıqlanmayıb. Bu iddia bir tərəfdən ATƏT-in 1990-cı illərdə təqdim etdiyi paket və mərhələli həll modellərinə işarədir, digər tərəfdən isə o dövrün siyasi elitalarının məsuliyyətinə dair dolayı mesajdır. Paşinyanın “bizə demədilər”, “ilgək atmaq istəyirdilər”, “Ermənistanın müstəqil dövlət olmaq şansı əlindən alınırdı” kimi ifadələri onun iki fərqli hədəfə yönəlmiş tənqidini açıq göstərir: Ermənistanın keçmiş hakimiyyətləri və ölkəni tək bir güc mərkəzinə bağlayan köhnə geosiyasi arxitektura.
Paşinyan ad çəkmir, lakin onun sözləri 1998–2018-ci illərdə ölkəni idarə etmiş Koçaryan-Sarkisyan siyasi xəttinə dolayı istinad kimi qəbul olunur. Çünki məhz həmin dönəmdə Ermənistan təhlükəsizlik baxımından tam şəkildə Rusiyadan asılı model qurmuşdu və danışıqlar prosesi də bu modelin davamlılığına xidmət edən şəkildə aparılırdı. Paşinyan bu sistemi “qurulmuş dünya” adlandırır və iddia edir ki, həmin dünya Ermənistanı regional proseslərdə müstəqil qərar verə bilən subyektə deyil, geosiyasi təzyiqlərin obyektinə çevirmişdi. O, müxalifətin bugünkü “vətənpərvər” ritorikasını da keçmişə qayıdış cəhdi kimi şərh edir və bildirir ki, bu iddialar Ermənistanı yenidən həmin tələyə salmağa hesablanıb.
Paşinyanın “Ermənistan bu gün heç vaxt olmadığı qədər müstəqildir” bəyanatı onun yeni siyasi kursunun ideoloji bazasını təşkil edir. Bu kurs ölkənin təhlükəsizlik və xarici siyasət vektorlarını tədricən transformasiya edir: Rusiya yönümlü təkqütblü modeldən Qərb, Hindistan, İran və Avropa ilə çoxşaxəli əməkdaşlığa əsaslanan balanslaşdırılmış yanaşmaya keçid baş verir. 2020-ci ildən sonra Ermənistan cəmiyyətində və hakimiyyətində Rusiyanın təhlükəsizlik zəmanətlərinə inamın zəifləməsi bu prosesin əsas katalizatorudur. Buna paralel olaraq, Ermənistan ordusunun modernizasiyası artıq Rusiyadan deyil, müxtəlif mənbələrdən təmin olunmağa başlayıb. Azərbaycan və Türkiyənin regional rolunun artdığı bir şəraitdə Ermənistan yeni təhlükəsizlik arxitekturası qurmağa məcburdur.
Bu dəyişikliklər Cənubi Qafqazın güc balansına da təsir edir. Ermənistanın Qərblə əməkdaşlığının artması regionda yeni siyasi konfiqurasiya yaradır, Gürcüstanın rolunu gücləndirir, Azərbaycan-Türkiyə tandeminin təsir sahəsini genişləndirir və İran-Hindistan xətti ilə yeni geosiyasi əlaqələr formalaşdırır. Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşması sülhməramlıların gələcəyi, 102-ci baza, KTMT-dəki rolu kimi bir sıra məsələləri qeyri-müəyyən vəziyyətə gətirir, lakin Moskva ilə tam qırılma ssenarisi yaxın perspektivdə real görünmür. Daha çox “soyuq və rasionallaşdırılmış əməkdaşlıq” modelinə keçid müşahidə olunur.
Paşinyanın bəyanatları həm daxili siyasətdə, həm də regionda yeni diskurs formalaşdırır. O, keçmiş elitanın yaratdığı təhlükəsizlik modelinə qarşı ideoloji hücum həyata keçirir, öz hakimiyyətini yeni müstəqillik konsepsiyası üzərində legitimləşdirir və Ermənistanın beynəlxalq mövqeyini yenidən qurmağa çalışır. Bu baxımdan Paşinyanın çıxışı təkcə siyasi bəyanat deyil, Ermənistanın geosiyasi orientasiyasının dəyişdiyini elan edən bir strateji transformasiya manifestidir.
Akif NƏSİRLİ
