Xaqani Cəfərli: "Moskvada anlamalıdırlar ki, Rusiya daha postsovet məkanının hakimi, jandarmı deyil"
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında imzalanmış üçtərəfli razılaşma Dağlıq Qarabağ münaqişəsi kontekstində dönüş nöqtəsi oldu. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi həmin razılaşmaların 5 illiyi ərəfəsində yaydığı bəyanatda vurğulayıb ki, sənəd hələ də aktuallığını qoruyur və regionda dinc həyatın bərpasına yönəlmiş tədbirlər kompleksini işə salıb. Nazirliyin açıqlamasına görə, Rusiya sülhməramlı kontingenti bölgədə sabitliyin və təhlükəsizliyin təmin olunmasına əvəzsiz töhfə verib.
Bildirilib ki, bu ilkin sənəddən sonra Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında daha üç protokol imzalanıb, onların əsas məqsədi kommunikasiyaların açılması, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, həmçinin regionda normallaşmanın təmin edilməsidir. Rusiya XİN qeyd edib ki, 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış və ondan sonrakı üç bəyanat - 11 yanvar 2021-ci, 26 noyabr 2021-ci və 31 oktyabr 2022-ci il - hələ də qüvvədədir və Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin yol xəritəsini təşkil edir.
Qeyd edilən dörd əsas üçtərəfli bəyannamə aşağıdakılardır:
1. 09 noyabr 2020-ci il - bütün hərbi əməliyyatların dayandırılması, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının müəyyən vaxt çərçivəsində Azərbaycana qaytarılması, Rusiya sülhməramlı kontingentinin yerləşdirilməsi, nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələrinin bərpası.
2. 11 yanvar 2021-ci il - regionda işğal olunmuş ərazilərin geri qaytarılması, nəqliyyat əlaqələrinin açılması, dövlətlərarası sülh müqaviləsi təşəbbüsləri.
3. 26 noyabr 2021-ci il - sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, regional nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və normallaşma prosesinə dair yol xəritəsi.
4. 31 oktyabr 2022-ci il - regionda normallaşma prosesinin davamı, sülh prosesinin davamlılığı üçün mexanizmlərin təsbit olunması.
Politoloq Xaqani Cəfərli “Bakı-Xəbər” qəzetinə bildirib ki, Rusiya XİN-in bəyanatı qeyri-ciddi yanaşmanı göstərir: “2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatda Rusiyanın bölgədə hakim mövqeyini saxlayan iki əsas istiqamət vardı: Laçın dəhlizi və Zəngəzur dəhlizi. Hər iki dəhliz Rusiyanın nəzarətinə verilməli idi. Lakin Rusiyanın Ukraynada məruz qaldığı hərbi-siyasi uğursuzluq Cənubi Qafqazdakı mövqeyini sarsıtdı. Artıq Laçın dəhlizi funksiyasını itirib, Zəngəzur dəhlizi isə ABŞ-ın iştirakı ilə “Tramp Yolu”na çevrilib. 8 avqustda Azərbaycan və Ermənistan liderləri Vaşinqtonda sülh sazişini paraflayıblar. Buna görə, Rusiya sülh prosesinə mane olmaqdan əl çəkməlidir. Moskva artıq postsovet məkanın jandarmı deyil, belə cəhdlər isə onun nüfuzuna ciddi zərbə vurur.”
Analitiklər qeyd edirlər ki, Rusiyanın vasitəçiliyi ilə imzalanmış protokollar, hərbi əməliyyatların dayandırılmasından əlavə, sərhəd məsələlərinin həlli, regional nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələrinin bərpası və sülhməramlıların iştirakı ilə təhlükəsizliyin təmin olunması kimi uzunmüddətli tədbirləri də əhatə edirdi. Bu sənədlərin qüvvədə saxlanması, tərəflərin qarşılıqlı etimadının bərpası və sülh prosesinin davamlılığı üçün vacibdir.
Rusiya protokolları Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün strukturlaşdırılmış mexanizmini təmin edirdi. Lakin son geopolitik dəyişikliklər, xüsusilə Ukrayna müharibəsi və ABŞ-ın regiondakı diplomatik təşəbbüsləri Moskvanın mövqeyini zəiflədib.
Vaşinqton bəyanatı isə Rusiya protokollarına alternativ olaraq, ABŞ-ın vasitəçiliyini ön plana çıxarır və sülh prosesində balans yaratmağa çalışır.
Nəticə olaraq, hər iki tərəf - Rusiyanın vasitəçiliyi və ABŞ təşəbbüsləri regionda normallaşma prosesində rol oynayır, lakin Rusiya üçün bu protokolların qüvvədə saxlanması həm strateji, həm də siyasi baxımdan artıq əvvəlki qədər dominant rol təmin etmir.
Akif NƏSİRLİ
