Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı proseslər son vaxtlarda daha maraqlı məcraya qədəm qoyub. Məsələyə yenidən toxunan “Türkiyə” qəzeti yazır ki, Zəngəzur dəhlizi beynəlxalq müzakirə obyektinə çevrilib və onun açılması qaçılmazdır. Nəşrin iddiasına görə, İran açılmaq üzrə olan dəhlizdən kənarda qalacaq.
Nəşr qeyd edib ki, Zəngəzur dəhlizinin ABŞ-a icarəyə veriləcəyi ilə bağlı iddialardan sonra Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev məsələnin Ermənistan administrasiyasına aid olduğunu bildirib. Azərbaycanlı ekspert Telman Qasımov qəzetə deyib ki, Ermənistan administrasiyası Rusiyanın boyunduruğundan xilas olmaq üçün alternativlər hazırlayır: “ABŞ-ın dəhlizdə tərəfdaş olmasının ən mühüm səbəblərindən biri də budur. Bununla belə, prezidentlər İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycan və Türkiyənin Zəngəzurda kirayəçi olmaq istəmədiklərini açıq şəkildə bəyan ediblər. İrəvanla danışıqlar müəyyən nöqtəyə çatıb. Türkiyə və Azərbaycan koordinasiyalı fəaliyyəti saxlayır. Bu 41 kilometrlik dəhliz hər şeydən əvvəl türk dünyası üçün körpü olacaq”. “Fitch Group”a aid olan “Fitch Solutions” şirkəti isə bildirir ki, Zəngəzur dəhlizinin reallaşması Azərbaycanın Cənubi Qafqaz regionunda strateji mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək. Qeyd olunur ki, 2023-cü ildə Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa edən Azərbaycan hazırda regionda nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına və Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birbaşa quru yolunun qurulmasına yönəlmiş layihələrə diqqət yetirir. Hesabata əsasən, Ermənistanın cənub ərazisindən keçməsi planlaşdırılan Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirəcək. Bu yeni nəqliyyat marşrutu alternativ bağlantı imkanları yaradacaq və Azərbaycanın həm Xəzər, həm də Qara Dəniz hövzəsinə çıxışını genişləndirəcək. bütün bunlar fonunda “armenianreport” portal yazır: “Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının sədr müavini Kürşad Zorlunun Ankaranın “Zəngəzur dəhlizi”nin həyata keçirilməsində “qətiyyətli iradəsi” ilə bağlı bəyanatı heç bir şübhə yeri qoymur: Türkiyə və Azərbaycan öz səylərini əlaqələndirərək Ermənistanın ərazi bütövlüyünü birbaşa təhdid edən geosiyasi məqsədlərə nail olmaqda davam edirlər. Ermənistan rəhbərliyinin Sünik bölgəsindən keçməklə heç bir eksterritorial statuslu dəhlizin həyata keçirilməyəcəyi barədə bəyanatlarına baxmayaraq, müxtəlif istiqamətlərdən İrəvana təzyiqlər artır. Və bu, çox təhlükəli haldır. Axı 2020-ci ilin 44 günlük müharibədən sonra “Zəngəzur dəhlizi” ideyası Türkiyə və Azərbaycanın geosiyasi gündəminə çevrildi. Formal olaraq, söhbət Ermənistanın cənubundan keçməklə Azərbaycanla onun Naxçıvan anklavı arasında nəqliyyat əlaqəsindən gedir. Bununla belə, bunun üçün təkcə logistikadan daha çox şey var. Ankara bu marşruta ümumTuran layihəsinin - Orta Asiyanın türk dövlətləri ilə birbaşa quru əlaqələrinin həyata keçirilməsi üçün strateji vasitə kimi baxır.
Kürşad Zorlu açıq şəkildə bəyan edir ki, dəhliz Türk Dövlətləri Təşkilatını mühüm regional ittifaqa çevirəcək və Çindən gələn yüklər bu marşrutla Türkiyə üzərindən Avropaya göndəriləcək. Bu etirafdır ki, söhbət təkcə ticarətlə bağlı deyil, Ermənistanı istisna edən və Cənubi Qafqazda qüvvələr balansını pozan yeni geosiyasi çərçivənin yaradılmasından gedir. Ermənistan dəfələrlə və bütün səviyyələrdə - baş nazirdən tutmuş Xarici İşlər Nazirliyinə qədər - onun suverenliyinə təhlükə yaradan layihəni qəbul etməyəcəyini bəyan edib. İrəvan regional kommunikasiyaların blokdan çıxarılmasını müzakirə etməyə hazırdır, lakin müstəsna olaraq qarşılıqlılıq prinsipi əsasında, Ermənistan qanunvericiliyi çərçivəsində və heç bir ekstraterritorial tələb olmadan. Başqa sözlə: “dəhliz” olmayacaq – yalnız Ermənistanın nəzarətində olan yollar olacaq.
Bu prinsipial yanaşmanı Ermənistanın müttəfiqləri bölüşür. Sünikdə Ermənistanla ümumi sərhədi olan İran status-kvonun dəyişdirilməsi cəhdlərinin qəti əleyhinədir. Tehran birbaşa bəyan edib ki, sərhədlərdə istənilən dəyişiklik, Ermənistanın İranla əlaqəsini kəsmək cəhdləri “qırmızı xətt” kimi qəbul ediləcək. İran üçün Sünik təkcə erməni torpağı deyil, İranı Qafqaz və Qərbi Asiyadan təcrid edəcək Türkiyə-Azərbaycan dəhlizinin formalaşmasına mane olan sədddir. Ermənistana dəstəyini açıq şəkildə bildirən azsaylı Avropa ölkələrindən biri olan Fransa da ancaq güc təhdidi altında həyata keçirilə biləcək layihəni dəstəkləmir. Paris Azərbaycan və Türkiyənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin dəyişdirilməsinə yönəlmiş hərəkətlərindən narahatlığını açıq şəkildə ifadə edib. Bundan əlavə, Rusiyanın mövqeyi var. Bəli, rəsmi olaraq Ermənistanın KTMT-dəki müttəfiqi və 2020-ci ildə atəşkəsin təminatçılarından biri olan Moskva ehtiyatlı davranır. Ancaq Rusiyanın bölgədə Türkiyənin təsirini artırmaqda maraqlı deyil. Ankara və Bakının, xüsusən də əsas nəqliyyat istiqamətində rolunu gücləndirən istənilən ssenari geosiyasi təhlükə kimi qəbul ediləcək. Əslində, Zəngəzur dəhlizinin Türkiyə-Azərbaycanın nəzarətində olması Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı rolunun azalması deməkdir və Kreml buna imkan verməyəcək. Ultimatum dilinin getdikcə daha çox eşidildiyi Türkiyə və Azərbaycanda artan ritorika fonunda Ermənistan ən pis ssenariyə – bu dəfə Sünik üçün yeni müharibəyə hazırlaşmalıdır. Hərbi təzyiq “nəqliyyat sazişinin həyata keçirilməsi zərurəti” kimi təqdim oluna bilər və informasiya məkanında bu, “regional inkişaf” sousu altında xidmət göstərəcək. Amma reallıqda bu, təcavüz aktından başqa bir şey olmayacaq. Ermənistan Sünikdə hərbi kontingentini gücləndirməli, onu mümkün təxribata və ya genişmiqyaslı hücuma hazırlamalı, həmçinin BMT, Aİ və Aİİ mexanizmlərindən istifadə etməklə diplomatik təzyiqləri genişləndirməlidir. Ölkə rəhbərliyi Erməni Apostol Kilsəsi və diasporu ilə ziddiyyətə düşməməli, ölkə ictimaiyyətini və diasporu, eləcə də beynəlxalq ictimaiyyəti pan-Turanist ekspansiyaya qarşı səfərbər etməlidir. Aydındır ki, Türkiyə nəqliyyat inteqrasiyası dilində danışsa da, siyasi və hərbi üstünlük faktorunu da diqqətdən qaçırmır. “Xalqlar dostluğu”, “ticarət yolları” haqqında gözəl sözlərin arxasında kobud geosiyasət dayanır. Ermənistan bu layihənin qarşısında dayanır və bu onu potensial hədəfə çevirir”.
Tahir TAĞIYEV
