Qarabağda qalan ermənilərin gələcəyi ilə bağlı hadisələrin inkişaf axarı Azərbaycanın bu xüsusda mövqeyinin getdikcə güclənməkdə olduğunu göstərməkdədir. Beynəlxalq ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycan Qarabağ erməniləri üçün konkret seçim imkanı verib. İndi onların iki seçimi var: ya Bakının idarəçiliyinə tabe olmaq, ya da Azərbaycan torpaqlarını tərk etmək. İndiki şərtlər daxilində yaşamaq isə qeyri-mümkündür.
Azərbaycan mövcud durumda bir tərəfdən 30 ilədək işğal altında olmuş ərazini reinteqrasiya etməyə, digər tərəfdən isə Qarabağın Ermənistanla iqtisadi bağlarını qırmağa çalışır. Amma hələ ki, Qarabağda müəyyən separatçı qüvvələr prosesə əngəl olur. Bu barədə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev qeyd edib: “Onlar blokpost qoyaraq, bizi blokadada ittiham edirdilər. Bu gün onlar yenə Ağdam-Əsgəran yolunda beton plitələr qoyublar...Onda niyə yüklər başqa ölkədən gətirilməlidir? Bu, məntiqə sığmır. Lakin bu jesti qəbul etmək əvəzinə, orada beton bloklar qoyulur. Kim-kimi bloklayır? Ona görə də bütün məsələ bundadır”. Bu fonda Ermənistanın ötən həftədən Qarabağa göndərdiyi “humanitar yardım” hələ də Laçın sərhəd-keçid məntəqəsində giriş üçün rəsmi Bakının icazəsini gözləyir. Bakı Ermənistanın yardım göndərməsini təxribat kimi qiymətləndirib. Elə erməni təxribatı üzündən iyunun 15-dən bəri Azərbaycan Laçın sərhəd məntəqəsi ilə Xankəndiyə gediş-gəlişi dayandırıb. Hazırda yol yalnız Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinə tibbi məqsədlər üçün açıqdır. Ermənistan Azərbaycanı Qarabağda “qəsdən humanitar böhran” yaratmaqda ittiham edir. “Humanitar böhran” iddialarını rədd edən rəsmi Bakı Qarabağın beynəlxalq səviyyədə onun ərazisi kimi tanındığını əsas gətirərək Qarabağa humanitar təminat üçün Ağdam-Xankəndi yolunu təklif edir. Erməni tərəfi isə bundan imtina edir. Qeyd edək ki, rəsmi Bakı və İrəvan arasında Ermənistandan Qarabağa və əks istiqamətdə yüklərin daşınması ilə bağlı böhran əslində 2022-ci ilin axırlarında ortaya çıxıb. Həmin vaxt Azərbaycan hökuməti bir neçə dəfə Rusiya sülhməramlılarının yerləşdiyi ərazidə faydalı qazıntıların işlənməsi və ixracından narahatlığını dilə gətirərək, Rusiya sülhməramlı kontingentindən onun nəzarəti olmadan bölgədə aparılan qeyri-leqal fəaliyyətin monitorinqini tələb edib. Ötən il dekabrın 3-də və 7-də Rusiya sülhməramlıları ilə müzakirələrdən sonra əraziyə baxışın aparılmasına dair razılıq əldə olunsa da, monitorinqin keçirilməsinə maneə törədilib. Bunu əsas gətirən azərbaycanlı eko-fəallar dekabrın 12-dən etibarən, Şuşadan Xankəndinə gedən yolun üzərində aksiyaya başlayıblar. Azərbaycan aprelin 23-də Laçın dəhlizinin girişində, Həkəri çayı üzərində nəzarət-buraxılış məntəqəsi qurduqdan bir neçə gün sonra – aprelin 28-də eko-fəallar Şuşa-Xankəndi yolundakı oturaq aksiyanı müvəqqəti dayandırdıqlarını elan ediblər. Bundan sonra Qarabağ erməniləri Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsindən istifadə edərək Ermənistana gedib-gəliblər. Amma iyunun 15-də bu sərhəd-keçid məntəqəsində bir Azərbaycan hərbçisinin yaralanmasından sonra rəsmi Bakı müvafiq tədbirlər görməsi səbəbi ilə ümumi gediş-gəlişi dayandırmışdı. Qarabağa humanitar yardım aparan Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin bu keçiddən istifadəsi isə iyulun ortalarında qaçaqmalçılıq ittihamlarına görə məhdudlaşdırılıb. Hazırda Azərbaycan tərəfi yalnız xəstələrin daşınması üçün Laçın keçid məntəqəsini açıq saxlayır. Bundan əlavə, rəsmi Bakı istər eko-fəalların aksiyalarının, istərsə də Laçın yolu üzərindəki sərhəd-buraxılış məntəqəsinin humanitar böhran yaratmadığını və erməni sakinlərin üzləşə biləcəyi bütün humanitar ehtiyacları operativ şəkildə həll etməyə hazır olduğunu deyib və Ağdam-Xankəndi yolunu təklif edib.
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bir neçə dəfə bəyanatlarında Qarabağ ermənilərinə humanitar yardım göstərmək məqsədi ilə Ağdam-Xankəndi yolunun işlək vəziyyətə gətirildiyini bildirib. Ermənistan bu yolu Azərbaycanın nəzərdə tutduğu operativ həll variantı kimi görsə də, yüklərin Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan Laçın dəhlizi boyu daşınmasını istəyir və bunu Ermənistan, Azərbaycan və Rusiya arasında 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatın müddəaları ilə əsaslandırır. Azərbaycan tərəfi Qarabağda yaşayan erməniləri öz vətəndaşı kimi qəbul etdiyini bildirir və bu regionun Azərbaycanın suveren ərazisi olduğunu əsas gətirərək, humanitar yardımın məhz Bakıdan Ağdam-Xankəndi yolu ilə daşınmasında israr edir. Rəsmi Bakı həmçinin son aylar ərzində Ermənistanla sərhəd rayonlarda bir neçə hərbçisinin, eləcə də mülki əhalinin minaya düşdüyünü əsas gətirərək, Ermənistandan humanitar yardım adı altında Qarabağa silah-sursat daşındığı bildirib. Buna görə də, Azərbaycan Laçın dəhlizi ilə yalnız Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinə məxsus maşınların hərəkətinə icazə verib, humanitar yardımların isə Ağdam-Xankəndi yolu ilə daşınmasını təklif edib. Azərbaycan hökuməti Qarabağ erməniləri ilə apardığı bir neçə görüş zamanı onların Azərbaycana reinteqrasiya məsələsini də gündəmə gətirsə də, onlardan müsbət cavab ala bilməyib.
Ağdam-Xankəndi yolunun təklif edilməsi, Azərbaycana həm də gələcəkdə Qarabağ ermənilərinin reinteqrasiyası baxımından vacib məqamdır. Bu, Azərbaycan xarici işlər nazirinin müavini Araz Əzimovun iyulun 27-də ölkədəki diplomatik korpus üçün keçirilən brifinqində də ifadə olunub. Ekspertlər hesab edir ki, Ermənistanın və Qarabağdakı separatçı rəhbərliyin Ağdam-Xankəndi yoluna qarşı çıxması Laçın dəhlizinin əhəmiyyətinin de-fakto itirilməsi qorxusu ilə bağlıdır. Hazırda Bakının prioritet istiqaməti növbəti iki il ərzində Rusiya sülhməramlılarını öz ərazisindən çıxartmaq və Qarabağın separatçıların nəzarətində olan hissələrində legitimliyini bərpa etməkdir. Buna nail olmaq üçün isə Bakı ilk növbədə Laçın yolunun əhəmiyyətini azaltmağa və Qarabağ ermənilərinin reinteqrasiya prosesinə başlamağa çalışır. Ağdam-Xankəndi yolunun açılması bu işdə Azərbaycana kömək edə bilər. Rəsmi Bakı ilkin mərhələdə beynəlxalq təşkilatların vasitəçiliyi ilə humanitar yüklərin Bakıdan Qarabağa daşınmasına çalışır. Bakı tədricən humanitar yardımları ticarət əlaqələrinin bərpası, şəxsiyyət vəsiqələrinin verilməsi, sərbəst hərəkət və milli valyutanın Qarabağda istifadəsi ilə əvəz etmək niyyətindədir. Qarabağda yaşayan azərbaycanlılar BBC-yə bildiriblər ki, əslində Sovet İttifaqı dövründə də Qarabağ erməniləri gündəlik tələbat mallarını, o cümlədən ərzaqlarını almaq üçün Xankəndi-Ağdam yolu ilə Ağdam bazarına gəlirdilər. Azərbaycan yenidən həmin sistemi bərpa etmək niyyətindədir. Bu, həm də imkan verəcək ki, rəsmi Bakı tədricən Laçın yolunu əhəmiyyətsiz marşrut xəttinə çevirsin.
Ramil QULİYEV
