“Qərbi Azərbaycanın tarixi irsi” rubrikasında hazırda Ermənistan adlandırılan tarixi Azərbaycan-türk torpağında mövcud olmuş və uzun illər fəaliyyətini davam etdirmiş Şörəyel sultanlığı barədə danışmaq istəyirik.
Bildiyimiz kimi, Şörəyel mahalı bu gün Ermənistan adlandırılan Respublikanın ərazisində mövcud olmuş tarixi mahallarımızdan biridir. Tarixi əhalisi Azərbaycan türkləri olan Şörəyel mahalının çox zəngin tarixi var. Bu mahal dövlətçilik tariximizə də böyük töhfələr verib. Bu gün ermənilərin “Şirak” adlandırdıqları Şörəyel mahalında ermənilərə aid heç bir tarixi irs yoxdur.
Tariximizdə dərin izlər qoyan, lakin çox az öyrənilən və yetərincə təbliğ olunmayan Şörəyel sultanlığından bəlkə də çoxlarının xəbəri yoxdur. Etiraf edək ki, tarixşünaslığımızda əsasən İrəvan xanlığının tarixi geniş öyrənilib, amma Qərbi Azərbaycan ərazisində mövcud olan sultanlıqların, bəylərbəyliklərin tarixi elə də ətraflı öyrənilməyib.
Tarixi mənbələrdə və internet resurslarında mövcud olan məlumatlara görə, İrəvan xanlığının şimal-qərbində, Alagöz (Ələyəz) dağının ətəyində yerləşirən Şörəyel sultanlığı Əfşar imperiyasının dağılması dövründə meydana çıxıb. Bildirilənə görə, sultanlıq şimaldan Kartli-Kaxetiya çarlığı, cənubdan Talın və Seyidli-Ağsaqqallı mahalları, şərqdən isə Pəmbək əyaləti və Abaran mahallarını ayıran dağlarla əhatə olunmuşdu. Arpaçay Şörəyel sultanlığını Qars paşalığından ayırırdı. Şörəyel sultanlığın ərazisi 1037.91 verst (1181.16 km²) və Azərbaycan türklərindən ibarət olmuşdur.
Məlumatlara görə, sultanlığın mərkəzi Ərtik (Artik) idi. “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”də Şörəyel sancağında (Pəmbək əyaləti ilə birlikdə) 172 kəndin mövcudluğu göstərilir. Nadir şahın dövründə verilən məlumata görə, İrəvan xanlığının tərkibinə daxil olan mahalı kimi, Şörəyel mahalında 109 kənd mövcud olmuşdur.
1804-cü ildə rus qoşunlarının bu ərazini işğal etməsindən sonra yerli müsəlman-türk əhalisinin başqa yerlərə böyük köçü başlamışdır. Türklər tərəfindən tərk edilmiş kəndlər Osmanlı imperiyasından köçürülən ermənilər tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Bu yenidən məskunlaşdırma barədə məlumatlar 1836-cı ildə Rusiya Xarici Ticarət Departamenti tərəfindən dərc olunmuş və "Zaqafqaziyada Rus mülklərinə nəzər" adlandırılan sənəddə öz əksini tapmışdır:"lakin keçmiş əhali tamamilə yoxa çıxmışdır, yeni sakinlərlə əvəz edilmişdir və əlavə olaraq, Rusiyanın Qafqaz arxasına yerləşməsindən öncəki dönəmə aid yerlilər arasından hansısa yaşlı ermənilər arasından yerli ola biləcək yaşlı adam tapmaq çox nadir hallarda olur. Bu gələnlərin çoxu Ərzurumdan, Qarsdan və Kürdistandan gəlmişdir.
Hazırda, Pəmbək-Şörəyel bölgəsinin sakinləri köhnələr və yeni gələnlərə bölünmüşdür. Yeni gələnlərin hamısı onlardır ki, Rusiya ilə Türkiyə arasında 1829-cu ildə bitən müharibədən sonra Rus hökumətinin hakimiyyəti altına keçmişdirlər. Bölgədəki kəndlilərin siyahıya alınması əhali məmurluğu tərəfindən 1829-cu ildə aparılmışdır: köhnələr 1536 ailədən ibarət olmaqla 5425 nəfər və yeni gələnlər 3148 ailə olmaqla 10575 nəfər kişi. Orada 16 min kişinin yaşadığı, ümumilikdə sayı 4684 ev vardır”.
Qeyd olunur ki, Şörəyelin əsasən Qarapapaqlardan ibarət olan əhalisi rus işğalından sonra baş vermiş Rus-Türk müharibəsi (1806-1812) zamanı bölgəni tərk etdilər. Onların bir hissəsi İrəvan xanlığı ərazisinə, bir hissəsi isə Qars paşalığı ərazisinə köçdülər.
Digər bir məlumata görə, 1858-ci ilə aid olan Rusiya İmperiyası Baş Qərərgahı tərəfindən hazırlanmış hesabata görə, Osmanlı və Qacar torpaqlarından olan ermənilərin bu torpaqlara olan köçü davam etməkdə idi. Onların köçünün əsas hissəsi Araz hövzəsinə, Göyçə gölü ətrafına və Şörəyelə olmuşdur. Keçmiş İrəvan xanlığının əraziləri olan həm Araz, həm Göyçə bölgələri ilə birlikdə, Şörəyel bölgəsi də ən çox köçə məruz qalan bölgələrdən biri olmuşdur.
Tarixi sənədlərdə qeyd olunur: "Türkmənçay və Ədirnə razılaşmalarına görə, İran və Türk hökumətləri ermənilərin rus imperiyası torpaqlarına köç etmələrinə əngəl olmayacaqlarına söz vermişdirlər. Sərhəd bölgələrində yaşayanların çoxu bu icazədən yararlandı və Araz düzü, Göyçə gölü və Çörəyel bölgəsi Türkiyədən və İrandan olan qaçqın kəndləri tərəfindən yenidən canlandırıldı. Hesablamalara görə, İrandan olan 8036 ailə keçmiş Erməni bölgəsi sərhədləri boyunca yerləşmiş, Türkiyədən, əsasən Bəyazid paşalığından olan 3682 ailə vardır. Şörəyeldə Türkiyədən gələn 3148 ailə vardır. Hər bir halda, bu say hal-hazırda daha çox da ola bilər. Çünki, mənkunlaşma bu hesablamalardan sonra da davam etməkdədir. "
Şörəyel sultanlığının hökmdarları barədə də məlumatlar verilir. Yazılanlara görə, Budaq Sultan Şörəyelin son hökmdarıdır. 1805-ci ilin 20 oktyabr tarixində Pavel Sisianov tərəfindən imzalanmış əmrə əsasən Şörəyelin əbədi olaraq Rusiyaya birləşdirildiyi elan edilmişdir. Budaq Sultanın Qara Məhəmməd bəy, Həmid bəy və Xəlil bəy adlarında 3 oğlu olmuşdur.
Göründüyü kimi, Çar Rusiyası Şörəyel mahalını amansızlıqla işğal edib və məqsəddə burada ermənilərə yer etmək, onları məskunlaşdırmaq olub. Azərbaycan türklərinə qarşı soyqırımlar, qətliamlar törədən qaniçən Çar Rusiyasının və onun cani generallarının, komandanlarının əsas istəklərindən biri Şörəyel sultanlığını məhv etmək, yerli əhalini didərgin salıb oranı erməniləşdirmək idi. Çox təəssüflər olsun ki, onlar buna nail oldular və tarixi ərazilərimizdə erməniləri yerləşdirdilər. Şörəyel ellərinə də gavurlar, namərd ermənilər ayaq açdılar. XX əsrin əvvəllərində və sonlarında gəlmə ermənilər, daşnaklar soydaşlarımıza qarşı tükürpədici cinayətlər törətdlər və onların deportasiyasını gerçəkləşdirdilər. Bu gün Şörəyeldə və başqa ellərimizdə bir nəfər də olsun Azərbaycan türkü yoxdur, amma bu o demək deyil ki, biz yenidən öz tarixi torpaqlarımıza qayıtmayacağıq, əlbəttə qayıdacağıq…
İradə SARIYEVA
