İranda etiraz aksiyaları və qarşıdurmalar, eləcə də Tehran rejiminə qarşı beynəlxalq reaksiyalar, artırılan sanksiyalar getdikcə daha sərt xarakter almaqdadır. Rejimin bütün bunları repressiv metodlarla dayandırmaq cəhdləri isə əks effekt verir.
Qeyd edək ki, İran daxilində keçirilən mitinqlərdə həbs edilən onlarla insana ölüm hökmünün çıxarılması və bəzilərinin edam edilməsi geniş daxili və beynəlxalq etirazlara səbəb olub.
Təbriz Tibb Elmləri Universitetinin bir qrup tələbəsi etirazçılara sərt repressiya tətbiq olunmasına və həbs olunan bəzi nümayişçilərin edam edilməsinə etiraz olaraq mitinq keçirib. Tələbələrin bu mitinqi tam sükutla keçib. Aksiyada iştirak edən tələbələr əllərində plakatlar və simvolik kəndirlərlə universitet şəhərciyinə toplaşıb, bir neçə tələbə isə edam hökmünü və digər hökmləri simvolizə etmək üçün boyunlarına kəndir bağlayaraq, İran hökumətinin müxaliflərinə edam cəzası tətbiq etməsinə etiraz ediblər. Mitinqin sonunda etirazçı tələbələr universitet şəhərciyinin gölməçəsinə kəndir və plakatlar yığaraq, qan rəmzi olaraq üzərinə qırmızı boya atıb. “Edama yox”, “Gəl azadlığımı iplərə dola, kəpənəkliyim görməli olacaq”, “Biz göyərdik külümüzdən, meşə yaranacaq bizdən”, “İllərcə axıb qan su yerinə, düşürük saralan yarpaqlar kimi, bu ölkədə ağaclar dar ağacıdır” türkcə yazılı plakatlar etirazçı tələbələr tərəfindən qaldırılıb. Təbrizdə etiraz mitinqində iştirak edən tələbələrin qaldırdığı plakatlarının birində 1946-cı il dekabrın 12-də Azərbaycan Milli Hökumətinin süqutu ilə nəticələnən Pəhləvi rejiminin Azərbaycana hücumu da əks edilib. İnsan haqları təşkilatları həbs edilən şəxslərə təhlükəsizlik qüvvələrin nəzarətində ikən ağır işgəncələr verildiyini, bu vətəndaşların vəkilə çıxış hüququndan məhrum edildiyini bildirir. Bununla yanaşı, İranda 200-dən çox fəal, həmçinin etirazlarda həbs olunanların ailə üzvləri edamlara etiraz edib. Onların yaydıqları bəyanatda etirazçıların edamı pislənilib. Bütün fəallar və həmkarlar ittifaqları buna qarşı kampaniya yaratmağa dəvət edilib. Bunlara paralel olaraq, Şəhrikürd, Saqqız, Sənəndəc, Şiraz, Tehran, Məşhəd və digər bir sıra şəhərlərdə davam edən etirazlarda “Qadınlara azadlıq, millətlərə istiqlal!”, “Pişəvəri, ruhun şad olsun!”, “Azadlıq, ədalət, milli hökumət”, “Məcid Rza, sən uyudun, biz hamımız oyandıq”, “Diktatora ölüm!”, “Azadlıq!” və digər şüarlar səsləndirilib. Kohgəliye-Buyer Əhməd əyalətinin Dehdəşt şəhərində etirazçı gənclər hərbi yardım qüvvələrinin bazasını “Kalaşnikov” avtomatı ilə atəşə tutublar. Şərqi Azərbaycan əyalətində bir qrup azərbaycanlı milli-mədəni fəal “21 Azər hərəkatı”nın ildönümü münasibətilə divarlara milli şüarlar yazıb. Fəallar 1945-ci ildə Cənubi Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulmasının ildönümü ilə bağlı əsasən aşağıdakı şüarları Təbrizdə divarlara yazmaqla milli hərəkatın tələblərini gündəmə gətiriblər: “21 Azər”, “Milli Hökumət”, “Pişəvəri”, “Azadlıq, Ədalət, Milli Hökumət” və sair. Təbrizdə Güney Azərbaycan Milli Hökumətinin ildönümü qeyd olunub. “Qadınlara azadlıq, millətlərə istiqlal!”, “Pişəvəri, ruhun şad olsun!”, “Azadlıq, ədalət, milli hökumət!" şüarları səsləndirilib. Tehran əyalətinin Əndişə şəhərində “Bəsic” qüvvələrinin bazası qəzəbli gənclər tərəfindən yandırılıb. İsrailin “Mako” informasiya saytı xəbər verir ki, “Black Reward” haker qrupunun “Fars” xəbər agentliyinə hücumu zamanı ələ keçirdiyi məlumatlara əsasən, İran ordusunun 115 əsgəri ölkədə davam edən etirazlar zamanı həbs edilib. Qeşm, Təbriz, İsfahan, Tehran, Məşhəd, Yəzd və bir sıra şəhərlərdə son etiraz aksiyaları öz izdihamlılığı ilə seçilib. Etirazlarda “Əgər bir olmasaq, bir- bir öldürüləcəyik!", "Gərək sənin də valideynlərini edam etsinlər ki, etiraz edəsən?”, “Azadlıq!”, “Bu il başqa ildir, Seyid Əli devrilibdir!” və digər şüarlar səsləndirilib. Dimi lider Əli Xamneyinin "Twitter" hesabının silinməsi tələbi ilə İlon Maska ünvanlanan onlayn petisiyaya isə 100 mindən çox imza atılıb. Tehran əyalətində situasiya xüsusilə gərgindir. Burada etirazçılar yarımhərbi "Bəsic" qüvvələrinə məxsus qərargahı yandırıblar. Ölkədə repressiyalar geniş vüsət alıb. İranın ETTELAAT naziri İsmayıl Xətib etirazçıları hədələyib: "İğtişaşlarda rol oynayan hər kəs, dünyanın harasında olur-olsun, cəzalandırılacaq". İslam Şurası Məclisinin Məhkəmə-Hüquq Komissiyası “Kiberməkanda saxta xəbərlərin hüquqi cəhətdən təqibi” adlı qanun layihəsini qəbul edib. İran millət vəkilləri belə xəbərlərin müəlliflərini “ağır cəzalar” gözlədiyini deyir.
Bu fonda beynəlxalq hüquq təşkilatları ilə yanaşı, Qərb ölkələri də İranı tənqid edir, dinc nümayişçilərə qarşı repressiyaları, insan haqlarının kütləvi pozulması hallarını və edam hökmlərini qətiyyətlə pisləyir. Bu arada yayılan məlumata görə, əmanətçilər öz pullarını İran banklarından çıxarırlar. Öz pullarını bankdan çıxaran əmanətçilərdən biri bildirib ki, pullar bankda qalarsa, xalqı əzmək üçün istifadə ediləcək. O, bankdan çıxardığı pulları düzərək, “Ölüm olsun Xamneyiyə” şüarını yazıb. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, İran valyutası (rial) davam edən aksiyalar fonunda qəfil çökərək dünyanın ən dəyərsiz valyutasına çevrilib. Artıq 1 ABŞ dolları almaq üçün 370 200 rial ödəmək lazımdır. “Bloomberg” yazır: “İran valyutası nizamlanmayan bazarda rekord həddə zəifləyib, çünki Rusiyaya verdiyi dəstək və etirazlara qarşı ölümcül repressiyalara görə ölkəyə əlavə sanksiyalar tətbiq edildikdən sonra investorlar dollar almağa can atıblar”. Xatırladaq ki, Avropa İttifaqı Rusiyaya hərbi dronlar göndərdiyi və aylarla davam edən etirazları zorakılıqla yatırtdığı üçün İrana qarşı yeni sanksiyalar elan edib. Tehran Moskvanın Ukraynaya qarşı savaşını dəstəklədiyi üçün Böyük Britaniya da ona əlavə sanksiyalar tətbiq edib.
Samirə SƏFƏROVA
