Qarabağda qalan ermənilərin Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiya olunması bu gün ölkəmizin xüsusi maraq dairəsində yer alır. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra həmin ermənilərlə başlanan təmas da bu prosesdə müəyyən irəliləyişlər üçün əsas yaradırdı. Amma müəyyən xarici qüvvələrin, Ermənistan rəhbərliyinin inteqrasiya prosesində pozucu fəaliyyəti məsələnin məntiqi sonluqla başa çatmasını əngəlləyir. Bu hal rusiyalı milyarder Ruben Vardanyanın Qarabağa göndərilməsi fonunda özünü açıq şəkildə büruzə verdi.
Azərbaycan separatçı mövqeli bu şəxslə dialoqun aparılmasını mümkünsüz hesab edir. Hələ ötən ay Avropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığı üzrə xüsusi elçisi Dirk Şuebelin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşündə prezident İlham Əliyev bu xüsusda açıq mətnlə bildirib: “Məsələ asan deyil. Vacib odur ki, Ermənistan, əslində, istədiyini açıq şəkildə elan edir. Əgər onlar Qarabağda ermənilərin hüquqları və təhlükəsizliyi barədə söhbət aparmaq istəyirlərsə, bu alınmayacaq. Biz bu haqda Qarabağda yaşayan ermənilərlə danışmağa hazırıq, amma Moskvanın göndərdiyi, ciblərində rus xalqından oğurladığı milyardlarla pula sahib Vardanyan kimi insanlarla yox. O, Moskvadan oraya çox aydın gündəliklə göndərilib”. Erməni ekspert Artur Martirosyan da Ruben Vardanyan kartının artıq ciddi problemə çevrildiyini qeyd edir. O, Laçın yolunda son proseslər fonunda bu xüsusda bildirir: “Azərbaycan Laçın dəhlizini bağlamaqla erməni tərəfinə göstərmək niyyətindədir ki, bunu istənilən vaxt və istənilən şəraitdə edə bilər. Bakı başa düşür ki, Qarabağda mədən işlədən şirkətlər böyük vergi ödəyiciləridir və iş yerləri baxımından çox vacibdir. Bu halda İlham Əliyevin Ruben Vardanyanla danışıqlardan imtina etməsi o demək deyil ki, başqa səviyyələrdə danışıqlar olmayacaq. Bakı danışıqlardan əvvəl Vardanyanı sıradan çıxarır”. Erməni ekspert qeyd edib ki, Bakı Qarabağdakı separatçıları dilemma qarşısında qoymaq istəyir: ya Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etmək, ya da ərazini tərk etmək. Onun sözlərinə görə, Ermənistana tələblər irəli sürmək üçün əməliyyatlar və təlimlər davamlı olacaq: “Ermənistan alternativləri gücləndirməyə çalışmır. Ermənistan hökuməti əlini çəkir, bu siyasətə qarşı ciddi addımlar atmağa hazır olmadığını göstərir. Üstəlik, onlar Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanımağa hazır olduqlarını bəyan edərək, Qarabağın rejiminin özünün Bakı ilə danışıqlar aparmalı olduğunu iddia ediblər. Bu, Azərbaycana 1988-ci ildən bəri olduğundan daha çox rıçaq verir”. Rusiyanın “Vestnik Kavkaza” portalı isə yazır ki, Ruben Vardanyan məsələsi Kremlin özünün də zərərinə işləməyə başlayıb. Qeyd edilir ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması prosesini əngəlləyən yeni problemin adı məhz Ruben Vardanyandır: “Rusiyanın ən varlı adamlarından biri bu il Cənubi Qafqazda Rusiyanın “maraqların”a qarşı çıxıb, Rusiya vətəndaşlığından imtina edib və orada separatçılıq əhval-ruhiyyəsini qızışdırmaq üçün qanunsuz olaraq Azərbaycan ərazisinə - Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdirildiyi zonaya köçüb. Amma artıq ötən həftə Vardanyan zərərli funksiyasını nümayiş etdirib. Hələ dekabrın əvvəlində Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdirildiyi zonada Ermənistan vətəndaşları və xarici şirkətlər tərəfindən qanunsuz mədən hasilatı faktları qeydə alınıb. Bununla əlaqədar Azərbaycanın aidiyyəti nazirlikləri, eləcə də “AzerGold” öz mütəxəssislərini rus sülhməramlıların komandanlığı ilə görüşmək üçün Xocalıya göndərib. Onlar Qızılbulaq və Dəmirli yataqlarında Azərbaycanın əmlakına və ətraf mühitə dəymiş ziyanı qiymətləndirməli idilər. Monitorinq şənbə günü günorta başlamalı idi, lakin azərbaycanlı ekspertlər yataqlardan birinə gələndə onları aqressiv separatçılar izdihamı qarşılayıb. Rusiya sülhməramlılarının komandanlığı monitorinqin başlanması ilə bağlı razılığın yerinə yetirilməsi üçün heç bir tədbir görməyib və Ruben Vardanyan Azərbaycan departamentlərinin nümayəndələrinin qarşısına çıxıb. Vardanyan bəyan edib ki, danışıqlar sülhməramlılarla deyil, İrəvanın Qarabağdakı separatçı layihəsinin “dövlət naziri” kimi şəxsən onunla aparılmalıdır. O, özünü Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdirmə zonasında avtoritet elan edib. Azərbaycanın Ekologiya, Iqtisadiyyat nazirlikləri və “AzerGold” şirkətinin mütəxəssisləri onunla əlaqə saxlamaqdan imtina edərək Şuşaya qayıdıblar. Monitorinq pozulub. Vardanyan Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunun sakini deyil. O, İrəvanda doğulub və milyard dollarını Rusiyada qazanıb. Onun Qarabağ erməniləri adından danışmağa haqqı yoxdur, çünki Vardanyan onlara yaddır. Onun da Laçın dəhlizi ilə Azərbaycana daxil olmaq hüququ yox idi, çünki bu yolda xüsusi rejim Azərbaycanın sərhəd nəzarətindən yan keçərək Xankəndiyə getmək istəyən hər kəsə şamil edilmir, yalnız Qarabağ ermənilərinə şamil edilir. O, ancaq Ermənistanın millətçi dairələrində və erməni diasporunda mövcud olan “müharibə partiyası” adından danışa bilər. Bu gün Qarabağda rus sülhməramlıların arxasında gizlənən Vardanyan məhz “müharibə partiyası”nın maraqlarını ifadə edir”.
Portal daha sonra yazır ki, Vardanyanın Qərbin sanksiyalarına düşməmək üçün Rusiya pasportundan imtina etdiyi sirr deyil: “İrəvan, təbii ki, ona məmnuniyyətlə Ermənistan pasportunu verdi. Bu aydındır, istənilən erməni Ermənistan pasportunu əldə edə bilər, amma “müharibə partiyası” onu dərhal Azərbaycana göndərdi. Partiya tapşırığı Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan cəmiyyətinə və dövlətinə inteqrasiyasının qarşısını almaq, İrəvanla Bakı arasındakı sözün əsl mənasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində hərəkatı dayandırmaqdır. Rubenin Xankəndidə qanunsuz aksiyalar təşkil etmək üçün pulu, açıq-aşkar əlaqələri və ən əsası, İrəvan və Bakının dinc yanaşı yaşamaq barədə razılığa gəlməsinə mane olmaq istəyi var. 44 günlük müharibə zamanı Ruben Rusiyanın ali rəhbərliyinə hərbi əməliyyatlara müdaxilə çağırışı ilə müraciət yazaraq, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasını “faciə” adlandırmışdı. İki il ərzində onun dünyagörüşündə heç nə dəyişməyib. Vardanyanın Qarabağa səfərinin təkcə ideoloji deyil, həm də bayağı maliyyə tərəfi var. Yenə də hansısa əməlindən qazanc əldə etməyə öyrəşmiş iş adamından söhbət gedir. Ruben separatçıların “dövlət naziri” postu vasitəsilə Azərbaycanın indi qanunsuz işlənməsini dayandırmağa çalışdığı qızıl, mis və molibden yataqlarına çıxış əldə edib. Bu, onun Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasının gecikdirilməsi və separatçı layihənin ayaqda saxlanması üzərində işləmək motivasiyasını artırır: layihə bağlanana qədər Ruben Vardanyan heç bir vergi ödəmədən ona aid olmayan şeylərdən pul qazana bilər. Artıq qəbuledilməz bir vəziyyət yaranıb. Xarici casus Vardanyan və onun səyyar təxribatçılar truppası Ermənistanla Azərbaycanın mövcud razılaşmaların həyata keçirilməsi istiqamətində irəliləyişinə və ya sadəcə olaraq sağlam düşüncəyə mane olur. İndi sadə vətəndaşlar Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdirilmə zonasına gələndə onları Qarabağa heç bir aidiyyəti və Azərbaycan torpaqlarında qalmaq hüququ olmayan qanunsuz mühacir Vardanyan qarşılayacaq. Onun Xankəndidə olması sadəcə olaraq cinayətdir, cinayətkarlarla heç bir danışıqlar aparılmır. Sanksiya müddətində hardasa oturmağa ehtiyacı olan Vardanyan kimi, İrəvanın da separatizm və qisas üçün kənar dayaqlar axtarmaqda israrlı olması yalnız bir istiqamətə aparır: yeni Ermənistan-Azərbaycan müharibəsinə. Bu isə Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı maraqları ilə ən ciddi ziddiyyətə girir. Ruben Bakı-İrəvan münasibətinə mane olmaqla Rusiyanın maraqlarına zidd addım atır. O, nəinki ölkəsinin mənafeyi naminə işləməkdən imtina edib, indi dəbdə olduğu kimi, qonşu dövlətə “köçüb”, həm də geosiyasi gərginliyin ən həssas nöqtələrindən birində Rusiyaya qarşı destruktiv fəaliyyətlə məşğul olur. Bir milyard dollar ehtiyatı olan bir şəxsin Xankəndidə olması Rusiyanın xarici siyasəti üçün real problem yaradır. O, iki il ərzində Rusiyanın vasitəçiliyi ilə əldə edilən bütün irəliləyişə xələl gətirir. Bu vəziyyət onun müvəqqəti yerləşdirildiyi zonadan yeni vətəninə - Ermənistana deportasiya məsələsini gündəmə gətirir. Sülhməramlılar Rubeni Azərbaycandan çıxarmağa qadirdir. O orada olduqca Qarabağda sülh yox, müharibəyə hazırlıq gedir”. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Vardanyan kartı Rusiya üçün də ciddi problem yaradır.
Ramil QULİYEV
