“Transxəzər kəməri Azərbaycanın layihəsi deyil”. Bunu Prezident İlham Əliyev İtaliyanın “İl Sole 24 Ore” qəzetinə müsahibəsində deyib.
Ölkə başçısının sözlərinə görə, bu layihə uzun illərdir ki, müzakirə olunur: “Bu məsələnin 15 ildir müzakirə olunduğunu xatırlayıram. Amma praktiki nöqteyi-nəzərdən heç bir addım atılmayıb. Biz Cənub Qaz Dəhlizinin tikintisi ilə bağlı təşəbbüs irəli sürdükdə aparıcı rolu öz üzərimizə götürdük, biz komanda yaratdıq, xarici dövlətlərlə, istehlakçılarla, şirkətlərlə danışıqlar apardıq. Biz, həmçinin əsas investor idik. Bakıdan Ceyhana qədər kəmərin tikintisi zamanı da belə oldu. Onu demək istəyirəm ki, bu layihənin təşəbbüskarı tranzit ölkələr deyil, resursların sahibləridir. Tranzit ölkələr yalnız dəstək verə, ərazi təmin edə və ya ortaq sərmayədar, yaxud tranzit haqlarını qəbul edənlər ola bilərlər. Başqa sözlə desək, Transxəzər kəməri Azərbaycanın layihəsi deyil. Transxəzər layihəsi Türkmənistanın resurslarına əsaslanır. Ona görə də əgər Türkmənistan hökuməti Transxəzər kəmərini tikmək qərarına gələrsə, bu, onların qərarı olacaq. Əgər onlar belə bir qərar verərlərsə, əlbəttə ki, biz onları dəstəkləyəcəyik. Ancaq burada biz təşəbbüskar olmayacağıq”.
Prezidentin konkret fikirlərindən bəlli oldu ki, Transxəzər layihəsinin taleyi Türkmənistanın verəcəyi qərardan asılıdır.
“İran da türkmən qazının Transxəzər vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxarılmasında maraqlı deyil”
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən politoloq Elşən Manafov Trasxəzərlə bağlı bir sıra məqamlara toxundu: “Əvvəla, Avropa özünün enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün zəngin enerji resurslarına malik olan ayrı-ayrı dövlətlərlə əməkdaşlıq edir. MDB məkanında bu, Rusiya ilə yanaşı, Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistandir. Rusiyadan olan enerji asılılığından qurtulmaq məqsədilə Avropanın adıçəkilən dövlətlərlə əməkdaşliğı bu gün həm də geosiyasi səciyyə təşkil edir. Çünki Rusiya bu dövlətlərin Avropa enerji bazarlarına çıxmasında maraqli deyil. Azərbaycan zamanında Rusiya ərazisindən yan keçməklə Avropa bazarlarına öz enerji resurslarını çixartmaq üçün bir sıra marşrutlar üzrə neft və qaz kəmərlərinin çəkilişini təmin edə bildi. Əsası ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş neft strategiyamız çoxvektorlu xarici siyasətimizin həyata keçirilməsi nəticəsində uğur qazandı. Burada həm Qərb, həm də regional dövlətlərin maraqları koordinasiya olunduğundan, sözügedən layihələri reallaşdırmaq mümkün oldu. Hərçənd ciddi müqavimət, hətta Azərbaycanda bəlli dairələr tərəfindən dəstəklənən dövlət çevrilişlərinə də cəhdlər olundu. Bu gün Azərbaycan üçün bu kəmərlər böyuk iqtisadi, maliyyə, geosiyasi əhəmiyyət kəsb edən kəmərlərdir. Onların vasitəsilə biz təkcə enerji resurslarımızı nəql etmirik, eyni zamanda məlum dövlətlərin də enerji resurslarının Avropa bazarlarına çıxarılmasında tranzit imkanlara malik tərəf kimi çıxış edirik. Məsələn, Qazaxıstan öz neftinin Avropa bazarlarına çıxarılmasında məlum kəmərlərdən istifadə edir. Biz həm də tranzit layihələrinin reallaşmasından mənfəət götürürük”.
Politoloqun fikrincə, Türkmənistan öz qazını Rusiyanın Qazprom şirkəti vasitəsilə Qərbə nəql edə bilir: “Qazprom türkmən qazının hər min kub metrindən kifayət qədər vəsait əldə edir. Digər tərəfdən Rusiya bu yolla Avropanı özünün qaz asılılığında saxlamağa çalışır və buradakı monopolist maraqlarını bu yolla təmin edir. Transxəzər layihəsi də məhz Tükmənistanın öz resurslarının Xəzər ərazisindən keçməklə Qərbə nəqlini ehtiva edir. Bitərəf mövqe tutmasına və qoşulmayan dövlətlərin cərgəsində olmasina baxmayaraq, Tükmənistanın bu mövqeyi Rusiya tərəfindən bu və ya digər şəkildə əngəllənir. Xəzərin hüquqi statusu ilə bağli 5 Xəzəryanı dövlət tərəfindən əldə edilmiş razılıqlardan sonra Rusiya Transxəzər layihəsinin dəniz üçün ekoloji baxımdan böyük problemlər yarada biləcəyini bəyan edir. Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı məlum müqaviləni İran parlamenti təsdiq etməsinə baxmayaraq, İran da türkmən qazının Transxəzər vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxarılmasında maraqlı deyil. Adi çəkilən bölgə dövlətləri ilə münasibətlərdə yarana biləcək amilləri nəzərə alaraq Azərbaycan da haqlı olaraq bəyan edir ki, Transxəzər layihəsində o təşəbbuskar deyil. Ancaq adı çəkilən dövlətlər layihənin əleyhinə olmasalar, ən əsas isə Avropa layihənin reallaşdırılması üçün lazımi maliyyə vəsaitini ayırsa, biz tranzit ölkə kimi imkanlarımızdan istifadə edilməsinin əleyhinə deyilik”.
Politoloq onu da qeyd etdi ki, zamanında Nabukko layihəsinin də reallaşdırılması ilə bağlı danışıqlarda Azərbaycan eyni məzmunlu mövqedən çıxış edib.
Vidadi ORDAHALLI
