“Azərbaycan həqiqətləri İran tarixşünaslığında”, “XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan tarixi məsələləri İran tarixşünaslığında”, “İranda Azərbaycan tarixi məsələləri” və başqa kitabların müəllifi, sabiq diplomat, AMEA-nın Fəsləfə və Sosiologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru Eynulla Mədətlinin “Pakistan: qısa tarixi-siyasi oçerklər” monoqrafiyası əsasında nəşr edilən kitab elmi ictimaiyyət tərəfindən çox böyük maraqla qarşılanıb.
Təkcə elmi ictimaiyyət deyil, bu kitaba əli çatan hər kəs ona maraq göstərir. Bu kitaba, əsasən də ona görə maraq göstərilir ki, onu uzun illər diplomatik fəaliyyətlə məşğul olan bir alim yazıb. Əlbəttə, indiyə qədər həm Azərbaycan, həm də əcnəbi diplomatlar fəaliyyət göstərdikləri ölkələr barədə kitablar, xatirələr yazıblar, qeydlər ediblər. Bütün bunlar isə ən sevilən əsərlərə çevrilərək oxucuların stolüstü kitabı olub. Pakistan Azərbaycana əbədi dost, qardaş olan bir dövlətdir və bizi çox qədim və etibarlı tellər bağlayır. Əsrlərdir davam edən bu əlaqələr bütün müstəvilərdə özünü göstərib. 2002-2010-cu illərdə Azərbaycanın Pakistanda fövqaladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsində işləyən Eynulla Mədətlinin “Pakistan: qısa tarixi-siyasi oçerklər” kitabı Azərbaycan Respublikası ilə Pakistan İslam Respublikası arasında diplomatik əlaqələr qurulmasının 30 illiyinə həsr olunub. Kitabda qardaş Pakistan İslam Respublikasının qədim tarixi, mədəniyyəti, dini təkamül prosesi, islama qədərki və islamdan sonrakı dövr, müstəqillik tarixi barədə dolğun və maraqlı məlumat verir. Sabiq səfir xatirələri, təəssüratları, qeydləri və konkret elmi məxəzlər əsasında yazdığı kitab Pakistanın tarixini öyrənənlər üçün çox dəyərli bir elmi mənbədir desək yanılmarıq.
Kitab Prezident İlham Əliyevin “Qardaş xalqlarımızın ortaq tarixi, dini köklərindən qaynaqlanan və strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmiş Azərbaycan-Pakistan əlaqələrinin mövcud vəziyyəti bizi sevindirir. Biz qarşılıqlı etimad üzərində qurulmuş münasibətlərimizin inkişafına böyük əhəmiyyət veririk” fikirləri ilə açılır. Pakistan xalqının və onun dövlətçilik tarixinin ən vacib məsələlərini əks etdirən “Pakistan: qısa tarixi-siyasi oçerklər” adlı elmi monoqrafiyanı vərəqləyərkən Pakistan dövlətinin, Pakistan xalqının, Pakistanın dövlətçiliyi, müstəqilliyi uğrunda mücadilə verən şəxsiyyətlərin həyat və mübarizəsi gözlərimiz önündə canlanır. Muğal İmperatorluğu barədə verilən maraqlı informasiyalar, o ərazidə mövcud olan tarixi dövlətlər, Məhəmməd Əli Cinnahın milli mübarizəsi, Əllamə Məhəmməd İnqibalın müsəlmanların ayrıca dövlətə malik olması ideyası, Pakistanın etnik mənzərəsi, habelə Pakistan dövlətinin xarici dövlətlərlə əlaqələri, bölgədəki gücü, nüfuzu kitabda geniş şərh edilib. Əsərin elmi və siyasi əhəmiyyəti danılmazdır.
AMEA-nın Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent Mübariz Ağalarlı kitab haqda yazır: “...Əsərin elmi və siyasi əhəmiyyətini artıran məsələlər içərisində Pakistan dövlətinin etnik və mədəni sisteminin təhlili, tarixlər boyu Pakistanda baş verən islami hərəkatlar və dini təriqətlərin şərhi, Pakistan dövlətçiliyində dinin rolu, dövlətin həyata keçirdiyi xarici siyasət strategiyası, dövlətin regional və beynəlxalq müstəvidə ikitərəfli və çoxtərəfli münasibətlərinin əksi mühüm yer tutur. Müəllifin müxtəlif dövrlərdə Pakistanla bağlı yazdığı bəzi məqalələrin, xüsusilə də, Azərbaycan-Pakistan münasibətlərinə həsr olunmuş araşdırmaların bu əsərdə yer alması monoqrafiyanın elmi və siyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdəndir...”
Pakistan təkcə 44 günlük Vətən müharibəsində bizə qaxmar çıxmayıb. Azərbaycan 1991-ci il 18 oktyabr tarixində dövlət müstəqilliyini elan edir, dekabrın 12-də isə Pakistan Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini tanıyır. Pakistan Türkiyədən sonra dövlət müstəqilliyimizi tanıyan ikinci dövlət olur.
Azərbaycan və Pakistan İslam Respublikası arasında hərtərəfli əlaqələrin genişlənməsində Heydər Əliyevin misilsiz rolu da kitabda əks olunub və konkret faktlarla verilib. Əlbəttə, bu əlaqələr Prezident İlham Əliyevin dövründə daha da genişlənərək özünün ən yüksək mərhələsinə çatıb. Kitabda o da xüsusi vurğulanır ki, Xocalı soyqırımını tanıyan, erməni vandalizmini qınayan, vaxtilə Ermənistanın Azərbaycana etdiyi təcavüzlə barışmayan dövlətlərdən biri Pakistan olub. 2012-ci ildə Pakistan senatı ermənilərin xalqımıza qarşı həyata keçirdiyi Xocalı soyqırımını rəsmən tanıyıb.
Bütün bunlar Pakistan-Azərbaycan qardaşlığının əsas göstəricilərindən biridir.
Hesab edirik ki, tanınmış alim E.Mədətlinin “Pakistan: qısa tarixi-siyasi oçerklər” monoqrafiyası, burada öz əksini tapan məzmunlu fikirlər, faktlar, təsvir edilən hadisələr, başlıcası isə tarixi qədim dövrlərə dayanan iki xalqın münasibətləri, ticari-iqtisadi, ədəbi-mədəni, tarixi əlaqələri barədə qeydlər çoxsaylı oxucular tərəfindən böyük maraqla qarşılanacaq.
İradə SARIYEVA
