1993-cü il 4 iyununda Gəncədə baş verən hadisələr Azərbaycanın tarixində bir sıra parametrlər baxımından xüsusi diqqət cəlb edir, üzərindən xeyli müddət keçməsinə baxmayaraq, hələ də təhlilinə ehtiyac duyulur. Bu hadisələr ilk növbədə ciddi təəssüf hissi ilə xatırlanır. Çünki ötən əsrdə ikinci dəfə öz müstəqilliyini qazanmış Azərbaycan Gəncə hadisələri fonunda yenidən suverenliyini itirmək təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Bunun da başlıca səbəbi o vaxtkı hakimiyyətin səriştəsizliyi, idarəçilik təcrübəsinin olmaması idi.
AXC-Müsavat hakimiyyətinin səriştəsizliyi, ölkədə yaratdığı anarxiya, xaos, özbaşınalıq, cəbhə bölgələrində bir-birinin ardınca baş vermiş uğursuzluqlar Gəncə hadisələrini şərtləndirən başlıca faktorlar sırasında yer alırdı. Bundan başqa, ovaxtkı hakimiyyətə xalqın etimadı da olduqca aşağı idi. 1993-cü ilin iyununda ölkədə vəziyyət son dərəcə ağırlaşmağa başlamışdı. Hətta bir sıra ərazilərdə, məsələn, elə Gəncənin özündə, Lənkəranda, Qusarda və digər regionlarda bəzi silahlı birliklər separatçı iddialarla çıxış edib, mərkəzi hakimiyyətə tabe olmadıqlarını bildirirdilər. Əlikram Hümbətovun başçılıq etdiyi “Talış-Muğan Muxtar Respublikası”nın meydana gəlməsi bunun real təzahürlərindən biri idi. Ölkənin parçalanma prosesinin davam etdiyi qarışıq zamanlarda AXC-Müsavat iqtidarının yol verdiyi səhvlər, ayrı-ayrı siyasi qüvvələr arasındakı qarşıdurmalar, ən yaxın qonşularla münasibətlərin korlanması Azərbaycanı beynəlxalq aləmdən təcrid vəziyyətinə gətirmişdi. 4 iyun 1993-cü il Gəncə qiyamı həm də hakimiyyətdə vəzifə tutmaq istəyən siyasi qüvvələr arasında yaranan gərginliyin nəticəsi idi. Daha bir mühüm nüans odur ki, hələ 1993-cü ilin fevralında o vaxtkı prezident Əbülfəz Elçibəy keçmiş korpus komandiri Surət Hüseynovun rəhbəlik etdiyi 709 saylı hərbi hissənin ləğvi edilməsi haqqında sərəncam imzalamışdı. Bundan əvvəlsə o, prezidentin Qarabağ məsələləri üzrə nümayəndəliyindən və baş nazirin müavini vəzifəsindən çıxarılmışdı. Surət Hüseynovun rəhbərlik etdiyi 709 saylı hərbi hissənin ləğvi edilməsi haqqında sərəncam isə vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Amma hərbi hissənin ləğvi ilə bağlı sərəncamın icrası reallaşmadı. Bunun ardınca 709 saylı hərbi hissənin rəhbərliyinin dəyişdirilməsi və onun Ağcabədi rayonuna köçürülməsi haqqında verilən prezident sərəncamı da icraya yönəldilmədi. Surət Hüseynov Qarabağda komandanlığın ona verilməsini və 709 saylı hərbi hissənin bərpa edilməsini tələb edirdi.
Bundan sonra hakimiyyət 709 saylı hərbi hissənin tərksilah edilməsi ilə bağlı növbəti yanlış qərar qəbul etdi, əvəzində 709 saylı hərbi hissədə qiyam qalxdı. Bütün bunlar ölkədə qardaş qırğınına əsas verdi. Hakimiyyətin səriştəsizliyi bu qırğına rəvac verdi. Çünki hakimiyyət nəzərə almamışdı ki, qiyamı zərərsizləşdirmək isə o qədər də asan deyil. Surət Hüseynovun komandanlığı altında isə bütov bir ordu korpusu var idi. Qiyamı yatırmaq üçün Gəncəyə göndərilən Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin daxili qoşun bölmələri qiyamçıların hücumuna məruz qaldı. İyunun 4-də hadisələr daha gərgin xarakter aldı, Surət Hüseynovun tabeliyində olanlarla hökumət qüvvələri arasında silahlı toqquşma baş verdi. 1993-cü il iyunun 4-də bir neçə saat ərzində Gəncədə polis postlarını ləğv edən silahlı qruplaşma İcra Hakimiyyətinin binasını ələ keçirdi və daha sonra tank, “Qrad” qurğusu, qumbaraatan, pulemyot və avtomatla silahlanmış 200 nəfərlik dəstə MTN-in Gəncə şöbəsinə hücuma keçdi. Bina gülləbaran edildi və binadakıların silahları təhvil verməsi, burada olan baş prokuror İxtiyar Şirinov və Milli Təhlükəsizlik nazirinin birinci müavini Sülhəddin Əkbərovun onlarla hərbi hissəyə getməsi tələb olundu. Fəlakətin qarşısını almaq üçün dövlət məmurları qiyamçıların tələbilə razılaşırdılar. MTN-in Operativ Tədbirlər Dəstəsinin hərbçilərinin Gəncəni tərk eləməsi də razılaşmaya daxil edildi. Həmin vaxt Sülhəddin Əkbərov hərbi hissəyə, İxtiyar Şirinov isə qiyamçıların nəzarətinə keçən polis idarəsinə aparıldı. Həmin gün Bakıya qayıtmaq istəyən prezident qvardiyasının komandiri və 18 əsgər avtobusdaca gülləbaran olundu. Qiyamçılar artıq saat 16-17 radələrində şəhərin bütün hakimiyyət və hüquq-mühafizə orqanlarını ələ keçirib, ora öz adamlarını rəhbər təyin etmişdilər. Beləliklə, 709 saylı hərbi hissənin tərksilah edilməsi ilə bağlı həyata keçirilən əməliyyat uğursuz oldu. Bu hadisə Azərbaycanda dərinləşməkdə olan hərbi-siyasi böhranı kritik həddə çatdırmaqla ölkəni vətəndaş müharibəsi astanasına gətirdi. Gəncə hadisələri ilə bağlı ölkədə böhran dərinləşdi. S.Hüseynovun tabeliyindəki silahlı birləşmələr Gəncəbasar bölgəsində yerli hakimiyyət strukturlarını devirərək, Bakıya doğru hərəkət etməyə başladılar.
Vətənin bu ağır günündə xalq ulu öndər Heydər Əliyevi Naxçıvandan Bakıya dəvət etməkdən başqa çıxış yolu olmadığını qəbul edirdi. Qan tökülməməsi, vətəndaş müharibəsinin başlanmaması üçün müdriklik göstərən Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərliyini tələb edən milyonların istəyini əks etdirirdi. Hərbi qiyam və vətəndaş qarşıdurmasının ölkənin varlığına təhdid yaratdığını görən Əbülfəz Elçibəy özü də vəziyyətdən yeganə çıxış yolu kimi Heydər Əliyevi Bakıya dəvət etməkdə görürdü. Heydər Əliyev xalqın və ölkənin hakim dairələrinin təkidli dəvətini qəbul edib, iyunun 9-da Bakıya gəldi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanı təhlükədən xilas etdi. O dövrdə baş verən hadisələr bir daha tarixi gerçəkliyi üzə çıxarmış oldu. Belə ki, 1993-cü ilin iyununda xalqın dəvəti ilə Heydər Əliyev yenidən hakimiyyətə qayıtmasaydı, bu gün Azərbaycanın müstəqilliyindən söhbət açmaq mümkün olmayacaqdı. Heydər Əliyev bu məsələ ilə bağlı çıxışlarının birində belə deyirdi: “1993-cü ilin iyun ayında Azərbaycanda böyük dövlət böhranı yarandı. Azərbaycan dağılmağa başladı və o vaxtkı iqtidar ölkəni idarə edə bilmədi. Gəncədə toqquşma baş verdi və qan töküldü. Gəncədə başlayan hərəkat Azərbaycanın ərazisinin, demək olar ki, yarısından çoxunda hakimiyyəti öz əlinə aldı. Vaxtilə məni təqib edən, Naxçıvanda məni devirmək və Azərbaycandan sıxışdırıb çıxarmaq istəyən o vaxtkı iqtidar, belə bir zamanda, əlacsız qaldı və mənə müraciət etdi. Ancaq ondan əvvəl mənə müraciət edənlər bizim partiyanın üzvləri, Azərbaycanın müxtəlif təbəqələrinin nümayəndələri və ziyalıları oldu. Onlar məni yenidən Bakıya dəvət etdilər”. Bu xüsusda prezident İlham Əliyevin qeyd etdikləri də xüsusi mara qdoğurur: “Onu da qeyd etməliyəm ki, Heydər Əliyevi Naxçıvanda devirmək, o cümlədən silahlı desant göndərmək istəyən AXC-Müsavat qruplaşması özü də ağır vəziyyətə düşəndən sonra Heydər Əliyevə müraciət etdi, onu Bakıya dəvət etdi ki, onların canını qurtarsın. Naxçıvana üç dəfə təyyarə göndərmişdilər. Heydər Əliyev Bakıya gəlməklə, ilk növbədə, Azərbaycan xalqının iradəsinə öz hörmətini göstərdi. O, böyük dövlət adamı, vətənpərvər insan kimi o ağır anlarda Bakıya gəldi və ondan sonra Azərbaycanda inkişaf dövrü başlamışdır”. Beləkilə, Heydər Əliyevin sayəsində Azərbaycan məhv olmaq təhdidindən xilas oldu. Heydər Əliyev müasir Azərbaycan dövlətinin varlığını qorudu. Qısa zaman kəsiyində müharibə bölgəsində atəşkəsə, ölkədə sabitlik yaradılmasına, qeyri-qanuni silahlı dəstələrin ləğvinə, ümummilli böhrana son qoyuldu. Bu, sabit inkişaf yoluna ölkənin qədəm qoyması üçün vacib idi. Belə davamlı inkişaf siyasəti indi prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə uğurla davam etdirilir. Elə bundan irəli gəlir ki, Azərbaycanın güclü ordusu İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə işğaldakı torpaqlarımızı 44 günlük Vətən müharibəsində azad etdi. Artıq Qarabağ münaqişəsi həll olunub və Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü təmin edib. Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmoiqyaslı bərpa-quruculuq işləri həyata keçirilir. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə daha dinamik tərəqqi yoluna qədəm qoyur. Ölkəmiz beynəlxalq miqyasa daha böyük nüfuz, həlledici söz sahibinə çevrilir.
Tahir TAĞIYEV
