Vaxtaşırı gündəmə gələn məsələlərdən biri də Azərbaycanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) müşahidəçi status almasıdır. Məsələ uzun müddətdir diqqət mərkəzində olsa da, reallıqda hansısa əməli fəaliyyət yoxdur.
Əslində, Azərbaycanın belə status alması ölkəmzin lehinədir. Düzdür, müşahidəçi statusu alan ölkələr KTMT strukturlarında həlledici səsə malik olmur. Lakin bununla belə, bu ölkələr sənədlərin hazırlanmasında və kollektiv qərarların yaradılmasında iştirak etmək hüququna sahibdir. Elə bu səbəbdən Azərbaycanın KTMT-də belə status almaq niyyəti daim Ermənistanın narazılığına səbəb olub. Lakin son proseslər ölkəmzin istəyinə nail olacağını göstərir. Özü də o formada ki, heç Qərb dünyası da bundan narazı qalmayacaq. Belə ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin KTMT-nin Moskvada keçirilən sammitində MDB-yə üzv ölkələrə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında müşahidəçi statusu verilməsini təklif edib: "Bizim Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı və Müstəqil Dövlətlər Birliyi üzrə tərəfdaşlarımızla qarşılıqlı fəaliyyəti genişləndirməyimiz lazımdır. Yeri gəlmişkən, fikrimizcə, MDB-yə KTMT-də müşahidəçi statusunun verilməsu uyğun olardı. Biz bu məsələni müzakirə etməliyik". Qeyd edək ki, bu ilin əvvəlindən də MDB ölkələrinin KTMT-də kollektiv müşahidəçi statusu almaq imkanı gündəmdə yer almağa başlayıb. MDB İcraiyyə komitəsinin katib köməkçisi Leonid Anfimov bildirib ki, bu məsələ cari ilin fevralında Minskdə, MDB ölkələrinin daimi səlahiyyətli nümayəndələri Şurasının iclasında müzakirə olunub. Hazırda MDB-yə Azərbaycan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Ermənistan, Moldova, Özbəkistan, Rusiya, Tacikistan, Ukrayna daxildir. Sonuncu, demək olar ki, Birliyin layihələrindəki iştirakını dayandırıb və bir sıra MDB razılaşmalarından çıxıb. 2018-ci ilin avqustunda isə Ukrayna MDB-nin nizamnamə orqanlarındakı nümayəndəliyini bağlayıb, ancaq de-yure təşkilatın tərkibindədir. Lakin Rusiya-Ukrayna savaşından sonra Ukraynanı burada görmək mümkünsüz hesab edilir. 2005-ci ildə isəTürkmənistan Birliyin assosiasiya üzv-müşahidəçisi olub, belə bir xüsusi statusu ölkə özünün neytrallığına istinadən xahiş edib. Xatırladaq ki, Türkmənistan 1991-ci ildə Birliyi yaradanlardan olub.
KTMT-yə Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Ermənistan, Rusiya və Tacikistan daxildir. Vaxtı ilə KTMT-ni Özbəkistanla Azərbaycan, eləcə də MDB-dən çıxan Gürcüstan tərk edib. Yəni hazırda hərbi-siyasi KTMT-yə daxil olmayan MDB üzvləri Azərbaycan, Moldova, Özbəkistan və Ukraynadır. Moldova və Ukraynanın hazırkı hakimiyyətinin qərbyönümlü siyasətini və sonuncunun MDB-dəki qeyri-müəyyən statusunu nəzərə aldıqda, aydındır ki, KTMT-yə hansısa qoşulma həddən artıq qəliz məsələdir. MDB üçün KTMT-də kollektiv müşahidəçi statusu təşəbbüsünün müzakirəsi hələlik qapalı rejimdə aparılır. Daşkənd Mano Tədqiqat Təşəbbüsləri Mərkəzinin direktoru, politoloq Baxtiyor Erqaşevin fikrincə, bu da aydındır, çünki bəzi məsələlərdə ölkələrin mövqeyi xeyli fərqlənir. Bəs, KTMT-də müşahidəçi statusunu necə almalı və bu nəyə lazımdır? KTMT-də müşahidəçi statusu haqda müddəada qeyd olunur ki, onu təşkilatın təcrübi tədbirlərində iştirak öhdəliyi götürmədən onun iş təcrübəsi və fəaliyyət qaydalarını öyrənməkdə maraqlı olan dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar ala bilər. Bu zaman namizəd təşkilat özü yalnız BMT nizamnaməsi, Helsinki Yekun Aktı, BMT Təhlükəsizlik Şurası qərarları çərçivəsində işləyə bilər, eləcə də o, beynəlxalq hüququn aliliyinin rəhbər tutmalı, ərazi, millətlərarası və siyasi mübahisələrin həllində yalnız sülh yolunun tərəfdarı olmalıdır. Bundan başqa, namizəd təşkilatın bu işi KTMT-də qəbul olunan sənədlərə zidd olmamalıdır. Əgər MDB müşahidəçi statusu almaq üşün ərizə göndərərsə, qərarı KTMT-nin Kollektiv Təhlükəsizlik Şurası Müdafiə Nazirləri Şurası və Təhlükəsizlik Şurası Katiblərinin Komitəsi ilə məşvərətdən sonra verə bilər. Müşahidəçi statusu KTMT-nin tədbirlərində iştirak hüququ, eləcə də müxtəlif məsələlərdə təşkilatın rəhbər orqanları və üzv ölkələrilə məşvərət aparmaq səlahiyyəti verir. Bu zaman müşahidəçi KTMT-nin və ya onun iştirakçı ölkələrinin maraqlarına ziyan vura biləcək fəaliyyət və çıxışlardan çəkinmə öhdəliyi götürür. Baxtiyor Erqaşev hesab edir ki, MDB və KTMT platformalarında dialoqun aktivləşməsi dünya siyasətindəki qlobal proseslərin nəticəsidir. Onun fikrincə, Asiya bölgəsində və Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik vakuumu yaranıb və o, sürətlə dolmaqdadır. Qazaxıstan və Əfqanıstandakı böhran göstərdi ki, köhnə birqütblü dünya reseptləri reallığa uyğun gəlmir: “ABŞ-ın Əfqanıstanı tərk etməsilə qarşılıqlı cilovlama və tarazlıq sistemləri sıradan çıxdı. Makroregionda təhlükəsizlik çatışmazlığı, müəyyən vakuum yaranıb deyə bilərik. Vakuum qala bilməz, o doldurulmalıdır və dolur da. Demək olar ki, Amerika amilinin olmadığı, digər regional güc mərkəzlərinin, xüsusən Rusiya və Çin amilinin təzahür etdiyi bir zamanda regional və makroregional təhlükəsizlik konturlarının formalaşması çox aktiv surətdə gedir”. Belaruslu politoloq Aleksey Dzermant isə xatırladır ki, KTMT-də müşahidəçi statusu, özü də beynəlxalq təşkilat üzvü qismində, avtomatik olaraq təşkilata üzvlük demək deyil: “Kollektiv müşahidə təşkilatların qarşılıqlı fəaliyyətinin, doğrudan da, yeni formasıdır. Burada vacib olan cəhət budur ki, bunun avtomatik üzvlük olmadığı, yaxud da dövlətlərin statuslarının kəskin dəyişmədiyi nəzərə alınmaqla MDB ölkələrinin konsensus qərarı olacaqmı. İkinci məsələ - bunun MDB iştirakçılarının özünə və iştirakçı dövlətlərə nə verdiyini dəyərləndirmək lazımdır. Ümumilikdə isə əlahiddə bir şey təklif olunmayıb, heç kəs velosiped icad eləmir. Bilirik ki, məsələn, Avropa İttifaqı və ya ATƏT bir çox qurumlarda müşahidəçi kimi iştirak edir”. Azərbaycan bunlar fonunda öz neytral mövqeyinə dəyər versə də, ölkə elə bir vəziyyətdədir ki, xarici siyasətdə yanaşmaları yeniləmək tələb olunur. O da qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatının üzvü və hazırda sədridir. Bu, hansısa hərbi bloklara qoşulmaq istəməyən ölkələrin hərəkatıdır. Eyni zamanda Azərbaycanın KTMT və NATO ölkələri ilə yaxın münasibətləri və hərbi-texniki əməkdaşlığı mövcuddur. Burada qeyd etmək lazımdır ki, 44 günlük müharibədən sonra yeni reallıqlar formalaşıb. Bunlara müvafiq olaraq da Azərbaycan müharibədən əvvəl mümkün olmayan addımları indi ata bilər. Putinin yuxarıda səslənən fikirləri isə MDB-nin, onun üzvü kimi Azərbaycanın KTMT-də müşahidəçi statusu almasına imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
