İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad olunan ərazilərin bərpası, o cümlədən erməni vandallarının törətdiyi genişmiqyaslı ekoloji terror siyasətinin nəticələrinin aradan qaldırılmasına nail olmaqdır.
Buna Azərbaycan dövləti postmünaqişə dövründə azad olunmuş ərazilərin dirçəldilməsi, bu yerlərin iqtisadi, sosial, ekoloji tərəqqisi, ətraf mühitin sağlamlığının təmin edilməsinin əsas şərti kimi yanaşır. Özü də ekoloji bərpa prosesində ərazinin landşaftının, təbii sərvətlərin gələcək vəziyyətinin idarə edilməsi və istifadəsi kimi məqamlar xüsusi diqqət mərkəzində yer alır.
Şüurlu şəkildə təbiətə edilən qəsd...
Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, bu missiyanın icrası mürəkkəb xarakterə malikdir və böyük maliyyə vəsaiti tələb edir. Çünki Ermənistan təkcə Azərbaycan torpaqlarını işğal etməklə kifayətlənməyərək bu ərazilərdəki hər şeyi yerlə bir edib. Otuz ilə yaxın işğal altında olan ərazilərdə dəhşətli ekoloji cinayətlər törədilib, burada biomüxtəliflik məhv edilib, meşələr qırılıb, faydalı qazıntı yataqları talan edilib, su anbarları və ətraf mühit məqsədyönlü şəkildə çirkləndirilib.
Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyev Gənclər Forumunda gənclərin suallarını cavablandırarkən erməni tərəfinin ekoloji terroru ilə bağlı maraqlı fikirlər səsləndirib: “Ermənilər şüurlu şəkildə bizim təbiətimizə də qəsd ediblər... Biz indi hüquqi prosedurlara başlamışıq. Qanunsuz istismar edilən bizim qızıl yataqlarımız təkcə sərvətimizin talanması deyil, eyni zamanda, o hasilatın nəticəsində yaranan ziyanlı, zəhərli maddələrin düzgün utilizasiya olunmaması, hasilat üçün istifadə edilən reagentlər, o zəhərlər hamısı bizim təbiətimizə böyük ziyan vurdu. Oxçuçayın o görüntüləri var, sapsarıdır. Kim bunu edib? Ermənilər! Bizim meşə fondumuz məhv edilib. Statistika var. 1988-ci ilin statistikasına görə, azad etdiyimiz ərazilərdə meşə fondu 230 min hektar idi, 230 min hektar. Müharibədən sonra mən tapşırıq verdim, bizim peykimiz “Azersky”, - onlar görüntüləri mənə təqdim ediblər. Artıq o görüntülərdən görünür ki, 55 min hektar meşə fondu ermənilər tərəfindən qırılıb, yəni, kəsilib, satılıb”. Ermənistanın ekoloji müstəvidə də vurduğu zərərin aradan qaldırılması istiqamətində əməli addımlar atan Azərbaycan qarşı tərəfin əməllərinə görə beynəlxalq hüquq instansiyalarında cavab verməsi üçün də zəruri addımlar atır. Buna paralel olaraq dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılır ki, Ermənistan tərəfindən qəsdən törədilən bu terror aktları nəticəsində bölgədə ciddi ekoloji fəsadlar yaranıb, təbii bitki örtüyü, min illərlə əmələ gələn torpağın üst qatı tamamilə yanıb. Eyni zamanda Azərbaycanın “Qırmızı kitab”ı və Beynəlxalq Qırmızı Siyahıya daxil olmuş nadir, sayı kritik həddə çatan bitki və heyvan növləri məhv olub, heyvanların yaşayış arealları dağıdılıb, ekosistemin tarazlığı pozulub, ətraf mühit komponentlərinə ciddi ziyan dəyib. Onu da qeyd edək ki, Ermənistan tərəfindən təbiətə qarşı törədilən ağır cinayətlər ətraf mühit sahəsində mövcud olan “Bioloji Müxtəliflik”, “Ramsar” və “Bern” beynəlxalq konvensiyalarının tələblərinin kobud surətdə pozulmasıdır. Azərbaycan Ermənistanın ekoloji terror siyasəti ilə bağlı müvafiq cəza tədbirlərinin görülməsini elə beynəlxalq qanunvericilik əsasında vacib hesab edir. Hazırda bu istiqamətdə müvafiq fəaliyyət davam etdirilir.
Oxçuçay faciəsi davam edir...
Təəssüf ki, Azərbaycana qarşı ekoloji terror siyasətini davam etdirən Ermənistan bunu postmünaqişə dövründə də davam etdirir, beləliklə, beynəlxalq hüquq normalarını pozur, bütünlükdə region üçün ciddi təhlükə mənbələri formalaşdırır. Qeyd edilənər Oxçuçay ətrafında baş verənlər fonunda özünü qabarıq büruzə verir. Bu xüsusda danışan prezident İlham Əliyev yenə Gənclər Forumunda qeyd edib: “İndi Tərtər çayının suyunun kəsilməsi öz yerində, bununla paralel olaraq digər transsərhəd çayları çirkləndiriblər. Zəngəzurda yerləşən mis-molibden kombinatları öz axıntılarını düz Oxçuçaya, Bəsitçaya, Araz çayına tökərək ekoloji fəlakət törədiblər”.
Qeyd edək ki, mənbəyini Zəngəzur dağ silsiləsindən götürən Oxçuçay hələ də Ermənistan ərazisində kəskin çirklənməyə məruz qalır. Ermənistanın Qacaran mis-molibden, Qafan mis saflaşdırma kombinatlarının toksik tullantıları, eləcə də eyniadlı şəhərlərin məişət-çirkab tullantılarının təmizlənmədən birbaşa Oxçuçaya axıdılır. Bütün bunlar Oxçuçayı əsl ekoloji fəlakət mənbəyinə çevirib. Analoji problemlər Oxçuçayın töküldüyü Araz çayında da qeydə alınır. Qeyd edilənlərə rəğmən, Qacaran mis-molibden, Qafan mis saflaşdırma kombinatlarının toksik tullantılarının Oxçuçaya axıdılmadan beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə toplanılması və zərərsizləşdirilməsi üçün Ermənistan və həmin kombinatlarda iş aparan Almaniyanın “Cronimet” şirkəti tərəfindən heç bir müvafiq addım atılmır. Ermənistan nəzərə almalıdır ki, transsərhəd çayları normadan artıq çirkləndirmək və bu çaylar vasitəsilə qonşu ölkələrin ərazilərinə çirkab axıtmaq təbiətin mühafizəsinə dair beynəlxalq konvensiyalara ziddir. Bu, Ermənistanın qoşulduğu ekologiya və ətraf mühitlə bağlı beynəlxalq konvensiyaların müddəalarının pozulması deməkdir. Beynəlxalq hüquqa əsasən, transsərhəd ekoloji zərərin vurulması yolverilməzdir. 1972-ci il Stokholm Bəyannaməsində təsbit edilir ki, öz yurisdiksiyasi çərçivəsində dövlətlər digər dövlətlərin və beynəlxalq rejimli ərazilərin təbii mühitinə zərər yetirə bilən hərəkətlərdən çəkinməli, belə zərər yetirə bilən fəaliyyətin qarşısını almalıdırlar. Bu prinsip Ermənistan tərəfindən də tanınır. Lakin Oxçuçay nümunəsi eyni zamanda həmin prinsipin Ermənistan tərəfindən kobud şəkildə pozulduğunu göstərir. Oxçuçayın çirkləndirilməsi ilə Ermənistan ətraf mühiti dəyişikliyə uğradan vasitələrdən hərbi və ya istənilən digər düşmən məqsədlərlə istifadə olunmasının qadağan edilməsi haqqında 1976-ci il tarixli Konvensiyasının da müddəalarını kobud şəkildə pozur. Beynəlxalq hüquqla çay və göllərin çirklənməsinə yol verilməməsi və onların canlı ehtiyatlarının mühafizəsi üçün sahilyanı dövlətlər məsuliyyət daşıyırlar. Lakin indiki halda Ermənistan bu məsuliyyətindən yayınır. Transsərhəd çayların çirklənmədən qorunmasına dair digər çoxsaylı beynəlxalq müqavilələr mövcuddur. Bu müqavilələrdə əsas etibarilə, neft, kimyəvi və üzvi maddələrin çay mühitinə atılmasını qadağan edən müddəalar təsbit olunub. Lakin indiki halda sözügedən müddəalar Ermənistan tərəfindən pozulur. Transsərhəd suaxınlarının və beynəlxalq göllərin mühafizəsi və istifadəsinə dair 1992-ci il Konvensiyasının da şərtləri Oxçuçay timsalında Ermənistanın yol verdiyi pozuntular sırasındadır. Konvensiyaya əsasən, transsərhəd təsir göstərən və ya göstərə bilən çirklənmənin qarşısını almaq və azaldtmaq üçün bütün müvafiq tədbirləri görməlidirlər. Lakin Ermənistan tərəfindən bu xüsusda heç bir tədbir görülmür. Bununla belə, Ermənistan Oxçuçayın çirkləndirilməsi, Azərbaycana qarşı digər ekoloji cinayətlərinə görə ölkəmiz və beynəlxalq hüquq qarşısında cavab verəcək. Bunun üçün Azərbaycan müvafiq hüquqi addımlar atır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
