Fevralın 13-də Ermənistanın şimalında, Gürcüstanla sərhəd yaxınlığında zəlzələ baş verib. 5,4 bal gücündə təkanların episentri Gümrü şəhərindən 42 kilometr şimal-şərqdə, zəlzələ ocağı 10 kilometr dərinlikdə yerləşib.
Zəlzələ nəticəsində bəzi bina və tikililərin divarları qismən uçub. Sakinlər evlərini tərk edib, bəziləri avtomobillərə və qarajlara sığınıb. Xüsusən köhnə evlərin eyvanlarından daşlar yollara tökülüb. Ermənistanın Fövqəladə Hallar Nazirliyi, öz növbəsində, zəlzələdən sonra afterşokların davam edəcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Bu fonda fevralın 14-də Ermənistanda episentri 4 bal gücündə olan zəlzələ qeydə alınıb. Yeraltı təkanın ocağı 10 km dərinlikdə olub, maqnitudası 3,2 olub. Xatırladaq ki, Ermənistan ərazisi seysmik cəhətdən aktivdir. Bu fonda baş verən zəlzələlərlə bağlı yenidən gündəmə gələn məsələlərdən biri də Ermənistandakı “Metsamor” atom elektrik stansiyası (AES) ilə bağlıdır. Türkiyədə fəaliyyət göstərən İğdır–Azərbaycan Dil, Tarix və Mədəniyyət Birliyini Yaşatma və Dəstəkləmə Dərnəyinin sədri, saxta “erməni məsələsi” üzrə tədqiqatçı-yazar Ziya Zakir Acar məsələ ilə bağlı AzərTAc-a açıqlamasında qeyd edir ki, “Metsamor” atom elektrik stansiyasının qəzalı vəziyyətdə olması İğdır əhalisini daim təşvişdə saxlayır: “Bölgəmiz seysmoloji cəhətdən fəal bölgədə yerləşir. Ermənistandakı zəlzələ dünən axşamdan bəri narahatlığımızı daha da artırıb”. “Metsamor” stansiyasındakı qəzalı vəziyyətin təkcə Ermənistan üçün deyil, bütün bölgəyə fəlakət “vəd etdiyini”, eləcə də bu stansiyanın 1988-ci ildə baş verən Spitak zəlzələsində ciddi zədə aldığını diqqətə çatdıran dərnək sədri stansiyanın qanunsuz fəaliyyəti ilə bağlı dünya ictimaiyyətinə müraciət edib. Ziya Zakir Acar vurğulayıb ki, Ermənistan rəhbərliyinin “Metsamor” atom elektrik stansiyasının fəaliyyətinə öz məsələləri kimi yanaşmağa haqqı yoxdur. Qeyd edək ki, Ermənistandakı zəlzələ Türkiyənin Qars, Ağrı, İğdır və Ərdahan vilayətlərində hiss olunub. Yeraltı təkanlar Türkiyənin Qars bölgəsində 3 tikilidə dağıntıya səbəb olub. Təbii fəlakət bölgəsinə daha yaxın olan Qarsda və İğdırda əhali küçələrə axışıb. İnsanlar gecə saatlarını küçə və meydanlarda qaladıqları ocaqların başında keçiriblər. Türkiyə-Azərbaycan Dostluq Dərnəkləri Federasiyasının sədr müavini, İğdır Azərbaycan Evi Dərnəyinin rəhbəri Sərdar Ünsal bildirir ki, Anadoluda və Qafqazda seysmoloji gərginlik, “Metsamor” AES-in yaratdığı regional təhlükə insanların yuxusunu ərşə çəkib: “Bu stansiya saatlı bomba kimi bizi təqib edir. Beynəlxalq ictimaiyyət gecikmədən öz etiraz səsini ucaltmalı, “Metsamor”un bağlanması təmin edilməlidir”. “Metsamor”un 1988-ci ildə Spitakda baş verən zəlzələdən ciddi zərər gördüyünü xatırladan Sərdar Ünsal deyib ki, beynəlxalq ictimaiyyət bölgə üçün fəlakət təhdidi olan bu məsələni sükutla qarşılamamalıdır.
Qeyd edək ki, Ermənistan ərazisində İrəvan şəhərinin və “Metsamor” AES-in yaxınlığından böyük və aktiv tektonik qırılma zonası keçir. Bu isə “Metsamor” AES-in seysmiklik baxımından çox təhlükəli ərazidə yerləşməsini və ehtimal olunan təhlükənin qaçılmaz olduğunu göstərir. Tədqiqatlar onu da göstərir ki, Ermənistan ərazisi Alp - Himalay qırışıqlıq sisteminin tərkib hissələrindən biri olub, Avrasiya və Ərəbistan tektonik plitələrinin kollizion təmas zonasında yerləşir və kifayət qədər yüksək seysmik aktivliklə səciyyələnir. Bundan əlavə, burada ehtimal olunan 10 ballıq zəlzələnin baş verməsi nəinki AES-də “Çernobıl”dakı kimi bir blokun güclü partlamasına səbəb ola, hətta zəlzələ zamanı Yer səthinə qədər gəlib çıxan qırılma çatlarının təsirindən “Metsamor” tamamilə dağıla bilər. Araşdırmalara əsasən, “Metsamor” AES-in ətrafında 5 tektonik qırılma mövcuddur ki, onlardan da biri stansiyadan cəmi 500 metr aralıda yerləşir. 1988-ci ildə Spitakda baş vermiş zəlzələ bu stansiyanın fəaliyyətinin region üçün böyük təhlükə yaratdığını əyani şəkildə təsdiq edir. Onu da xatırladaq ki, texniki cəhətdən istismar müddətini başa vurmuş stansiya təkcə Türkiyə üçün deyil, bütün region və təbii ki, Ermənistanın özü üçün böyük təhlükə olaraq qalır. Bu fonda hələ 1999-cu ilin sentyabrında Brüsseldə Ermənistanla Avropa İttifaqı arasında “Metsamor” AES-in 2004-cü ilə qədər bağlanması haqqında saziş imzalanıb. Ermənistan 2001-ci ildə Avropa Şurasına üzv olarkən 2004-cü ilə qədər “Metsamor” AES-i bağlayacağına söz vermişdi. 2005-ci ildə elektrik stansiyası texniki istismar müddətini başa vursa da, Ermənistan parlamenti qərar qəbul edərək stansiyanın istismar müddətini 2016-cı ilə qədər uzadıb. 2016-cı ildə yalnız iqtisadi səbəblərdən dolayı qərar qəbul edərək, stansiyanı 2026-cı ilə qədər işlətməyə qərar verib. Bundan başqa, Ermənistanda radioaktiv tullantıların saxlanması ilə bağlı şəffaflıq yoxdur. Mütəxəssislərin şərhinə görə, zəlzələ zonası olduğundan, tullantıların saxlanılması üçün təhlükəsiz ərazi yoxdur. İnsan sağlamlığını ciddi şəkildə təhdid edən bir çox radioaktiv maddələrin elektrik stansiyasından sızması indi elmi cəhətdən məlumdur. Arpaçay və Araz çaylarından götürülən su, elektrik stansiyasının soyudulmasına sərf edilir, daha sonra təkrar çaylara axıdılmaqla suyu çirkləndirir.
“Metsamor” AES Azərbaycan və Gürcüstan sərhədlərindən 120 km, İran sərhədindən 60 km, Türkiyə sərhədindən 16 km aralıda yerləşir. Qəza nəticəsində radioaktiv tullantıların və digər fəsadların Rusiya, Orta Asiya, Xəzər və Qara dəniz ölkələrinin əhalisi üçün böyük təhlükə yaradacağı şübhəsizdir.
Tahir TAĞIYEV
