Zəngəzur dəhlizinin reallaşması istiqamətində Azərbaycan qarşıya qoyduğu hədəflərə gözlənildiyindən də tez çatmaqdadır. Hər halda, Ermənistanda bu dəhlizlə bağlı baş verən proseslər də qeyd edilənləri təsdiqləyir. İrəvan Bakının istənilən halda bu dəhlizin reallaşması kimi mühüm məqsədinə nail olacağını qəbul edir və buna uyğun da adekvat addımlar atır.
Xatırladaq ki, ötən ay yerli televiziya kanallarına müsahibəsində Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı sualı cavablandıran Prezident İlham Əliyev bir sıra maraqlı məqamlar açıqlamışdı. Artıq Bakıdan Naxçıvana təyyarələrin Ermənistan üzərindən uçduğunu xatırladan dövlət başçısı qeyd etmişdi ki, bununla da Zəngəzurun hava dəhlizi ilə bağlı istəklər reallaşıb: “Hava məkanından istifadə etmək məsələsinə gəldikdə, onu da bildirməliyəm ki, biz bu dəhlizdən Ermənistandan icazə almadan istifadə etdik. Bunu hər kəs bilsin, biz onlardan icazə almamışıq. Bu bizim hüququmuzdur, bu beynəlxalq dəhlizdir. Dünya aviasiya sistemində qaydalar var, yəni mövcud olan dəhlizdən istifadə etmək olar. Biz qərara gəldik ki, bundan da istifadə edək, Zəngəzur dəhlizinin hava versiyasını həyata keçirək. Naxçıvana uçan təyyarələr həm vaxta, həm də yanacağa qənaət edirlər. Amma əsas məsələ, əlbəttə ki, bu deyil. Əsas məsələ artıq bu dəhlizi açmaq idi... İkincisi, biz bu dəhlizə, sadəcə olaraq, dəmir yolu kimi baxmırıq. Çünki bu dəhlizdən həm dəmir yolu keçəcək, həm avtomobil yolu keçəcək. Bizim planımızda var, gələcəkdə oradan Naxçıvana elektrik xətləri çəkilsin. Çünki bizim elektrik enerjisi ilə bağlı çox böyük ixrac planlarımız var”. Bu açıqlamalar bir daha təsdiq etdi ki, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Azərbaycanın böyük planları var. Əvvəllər Zəngəzur dəhlizinin açılmasına kəskin etiraz edən Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın da mövqeyində indi ciddi dəyişikliklər müşahidə edilir. Paşinyan parlamentdə hökumət saatı zamanı bildirib ki, İrəvan artıq Azərbaycanla təkcə dəmir yolu deyil, həm də avtomobil əlaqəsini açmağa hazırdır: “Brüssel və Soçi görüşlərindən sonra biz yol marşrutlarının tikintisi və bərpası ilə bağlı təkliflər hazırlayıb Azərbaycan, Rusiya və beynəlxalq tərəfdaşlara təqdim etmişik və Azərbaycandan müsbət cavab aldıqdan sonra biz bu prosesi həyata keçirməyə hazırıq”. Hökumət başçısı qeyd edib ki, dəmir yolu ölkələrin qanunları və suverenliyi çərçivəsində beynəlxalq qaydalara uyğun fəaliyyət göstərməli, dəmir yollarının birləşdirilməsi üçün parametrlərin razılaşdırılması zəruridir: “Əslində bu, beynəlxalq yükdaşıma vasitəsinə çevriləcək və ona görə də sənədin mümkün qədər tez bir zamanda imzalanması gərəkdir”. Beləliklə, Azərbaycanın istədiyi kimi Ermənistan Zəngəzur dəhlizi üzərindən təkcə dəmir yolu yox, həm də avtomobil yolunun çəkilişinə razılıq verir və bu da Azərbaycanın istəkləri ilə uzlaşır.
Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryan bu fonda bildirir ki, Zəngəzur dəhlizinin tərkib hissəsi olan dəmir yolu ilə bağlı müsbət məqamlar var: "Azərbaycan və Ermənistan dəmir yolu ilə bağlı qarşılıqlı anlaşmaya malikdir. Hazırda bu istiqamətdə konkret işlər görülür, dəmir yolunun Ermənistandan keçən hissəsində tikinti aparılır”. Xatırladaq ki, dəmir yolu, qəbul edilmiş sərhəd və gömrük qaydalarına uyğun olaraq, qarşılıqlı şəkildə fəaliyyət göstərəcək. Dəmir yolunun uzunluğu təqribən 340 km olacaq, bunun da 45 km-i Ermənistan ərazisindən keçəcək. Ermənistanın “Qraparak” nəşri yazır ki, Bakı Zəngəzurla bağlı bütün məqsədlərinə çatır və İrəvanın buna müqavimət imkanları yoxdur: “Azərbaycan dəmir və magistral yolların bağlı qalmasında maraqlı görünmür. Lakin Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Bakının daha uzaqgörən məqsədləri var. Azərbaycan Ermənistanı daha da əhatəli blokadaya almaq, o cümlədən onu İranla quru əlaqəsindən məhrum etmək istəyir. Daha doğrusu, Zəngəzur dəhlizi açıldıqdan sonra İran-Ermənistan əlaqələri Azərbaycanın nəzarətində olacaq. 10 noyabrdan sonra Azərbaycan həmişə bu məqsədinə nail olmağa çalışıb, o cümlədən Gorus-Qafan yolunu nəzarətə götürüb. Bəs Azərbaycan niyə Ermənistanla yolların və dəmir yollarının bağlanmasında maraqlı deyil? Bu sualın cavabı sadə deyil. Belə ki, bu blokadanın açılması Azərbaycana indiyədək malik olmadığı yeni imkanlar təqdim etmir. Düzdür, Azərbaycan Ermənistan ərazisindən keçməklə Naxçıvanla avtomobil əlaqəsi yarada bilər. Amma Azərbaycanın Naxçıvanı birləşdirən yolu artıq İrandan keçir. Kimsə deyə bilər ki, Azərbaycan üçün fərq nədir ki, Arazın sağ və ya sol sahilindən Naxçıvan gedir? Əgər dəhliz olsaydı və azərbaycanlılar ekstraterritoriallıq hüququndan istifadə etsəydilər, maşınları gömrük baxışından keçməsəydi, o yoldan maneəsiz keçsəydi, başqa cür olardı. Belə olan halda, təbii ki, onlar bu varianta üstünlük verərlər. Bəs Ermənistan Azərbaycanla Naxçıvan sərhədindəki gömrük-keçid məntəqələrini təchiz etməlidirsə, azərbaycanlılar üçün onların Ermənistan və ya İran gömrükçüləri tərəfindən idarə olunmasının nə fərqi var?. Məqsəd başqadır. Azərbaycan bu illər ərzində yüz milyonlarla dollar sərmayə yatırıb, o cümlədən güzəştli kreditlər hesabına İranla dəmir yolu əlaqələrini genişləndirib. 2018-ci ildə Astara-Rəşt dəmir yolu işə salındı və bu dəmir yolu vasitəsilə Rusiya da İranla dəmir yolu əlaqəsi yaratmaq imkanı əldə etdi. Naxçıvan da Sovet dövründə fəaliyyət göstərən İranla dəmir yolu əlaqəsinə malikdir. Bəs, Ermənistan-Azərbaycan dəmir yolunun bağlanmasının və ya açılmasının Azərbaycan üçün nə mənası var? Beləliklə, Ermənistan İran və Rusiya ilə dəmir yolu əlaqəsi yarada bilər. Azərbaycanın məqsədi Ermənistanın bu ölkələrlə əlaqəsini nəzarətində saxlamaqdır. Zəngəzur dəhlizi buna imkan verir”. O da qeyd olunur ki, dəmir və magistral yolların açılması halında Azərbaycan Ermənistan vasitəsilə Türkiyə ilə əlaqə yarada bilər: “Amma Azərbaycanın Gürcüstan üzərindən belə bir əlaqəsi var. Azərbaycan Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun tikintisinə nail olub və Azərbaycanın Gümrü vasitəsilə Qarsla əlaqə saxlamasının mənası yoxdur. Magistral yollar məsələsini müzakirə etməyin mənası yoxdur, çünki Ermənistanın Türkiyə ilə yeganə kəsişməsi Türkiyənin az inkişaf etmiş və iqtisadi cəhətdən qeyri-aktiv şimal-şərqinə, daha dəqiq desək, İğdıra əlaqə yaradır. Yekun olaraq deyə bilərik ki, Azərbaycan Ermənistanın blokadasını təşkil etməyə 30 il ərzində yüz milyonlarla dolları əbəs xərcləməyib. Əksinə, Azərbaycan müharibənin nəticələrindən istifadə edərək Ermənistanı daha da ağır blokadaya almağa, bizi İranla quru sərhədimizdən məhrum etməyə çalışacaq ki, bu da Zəngəzur dəhlizinin yaradılması ilə mümkündür. Azərbaycan siyasi təzyiqlə bunu bacarmasa, müharibəni qızışdırmaqla yenidən bunu edəcək. Hələlik o, əlverişli geosiyasi fürsət gözləyir, silahlı qüvvələrini bu problemin həllinə hazırlayır. Bizə isə bunun qarşısını almaq üçün nə edə biləcəyimizi görmək qalır”.
Nahid SALAYEV
