Son günlərin diqqət çəkən mövzularından biri də İran qazının Ermənistan üzərindən Avropaya nəqli ilə bağlı səslənən fikirlərdir. Əslində, bu məsələ uzun illərdir ki, müzakirə predmetidir. Amma bu vaxta qədər sözügedən məsələnin reallaşması istiqamətində hansısa praktiki addımlar atılmayıb. Indi yayılan məlumatlara əsasən, İran Fars körfəzindən çəkilən yeni enerji dəhlizi üçün Ermənistan ərazisindən istifadə etməyə hazırlaşır.
Qeyd edilir ki, bu layihə ilə bağlı danışıqlar tezliklə Bolqarıstanda davam etdiriləcək. Digər məlumata əsasən, enerji dəhlizinin bir hissəsi olan ölkələr – İran, Ermənistan, Gürcüstan, Bolqarıstan və Yunanıstan müvafiq saziş imzalayacaqlar. Amma Fars körfəzində hasil edilən qazın Ermənistan ərazisi ilə Avropaya nəqli elə də asan məsələ deyil və bunun reallaşması ümumiyyətlə ciddi sual altındadır. Məsələ burasındadır ki, İrandan Ermənistana çəkilən qaz kəmərinin illik tutumu cəmi 2 milyard kubmetrdir və həmin qaz Ermənistan ərazisində olan istilik elektrik stansiyalarında elektrik enerjisinə çevrilərək geriyə - İrana göndərilir. Bu kəmərin illik buraxılış həcminin artırılması fiziki olaraq mümkün deyil. Deməli, Ermənistan üzərindən qaz nəqli üçün İrandan bu ölkəyə yeni boru kəməri çəkilməlidir. Bunun üçün isə böyük həcmdə sərmayə tələb edilir və bunu nə İran, nə də Ermənistan ödəmək iqtidarındadır. Digər tərəfdən də nəzərə almaq lazımdır ki, hazırda Ermənistanın qaza olan tələbatının tam 100 faizi "Qazprom"un törəmə şirkəti olan “Qazprom Armenia” vasitəsilə həyata keçirilir. Bu fonda Rusiya da İran qazının Ermənistandan keçməsinə razı olmaz. Rəsmi Moskva İran qazının Ermənistan üzərindən Avropa bazarlarına çıxmasının qeyri-mümkün olduğunu daha əvvəllər də açıq mətnlə bəyan edib. Bundan başqa, prosesə gürcü tərəfinin də yanaşması diqqətdən yayına bilməz. Xatırladaq ki, 2016-cı ildə Ermənistan, İran və Gürcüstan svop qaz tədarükü haqqında saziş imzalayanda son anda Tiflis Azərbaycandan idxal olunan qazın Gürcüstanın tələbatını tam ödədiyini bildirərək bu sazişdən imtina etmişdi. Bu gün Gürcüstanda yeraltı qaz anbarı tikilir və artıq Tiflis yaxın gələcəkdə Azərbaycandan qaz idxalının əhəmiyyətli dərəcədə artacağını bəyan edir. Bütün bunlar fonunda hesab edilir ki, əslində, İran öz qazını Azərbaycan üzərindən Avropaya nəql edə bilər. Çünki hazırda İran və Azərbaycan arasında iki qaz kəməri fəaliyyət göstərir, onlar vasitəsilə ildə 20 milyard kubmetr qazın İrandan Azərbaycana nəqli mümkündür. Həmin qazın bir hissəsi isə “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya nəql edilə bilər. Elə Azərbaycanın İran vasitəsilə Türkmənistandan svop müqaviləsi əsasında aldığı təbii qazın bir hissəsi də məhz “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya nəql olunur. Azərbaycanın bu cür geniş infrastruktura malik olması və son vaxtlar rəsmi Bakı ilə Tehran arasında əlaqələrin yüksələn xətlə inkişafı iki qonşu dövlətin daha yaxın əməkdaşlığını zərurətə çevirir. Bu əməkdaşlığı şərtləndirən əsas amil ondan ibarətdir ki, Azərbaycan rəsmi Tehrana neft və qazının Avropaya ixracı üçün öz infrastrukturundan istifadəni təklif edir. Daha əvvəl İranın Qaz İxracatı Şirkəti ölkə qazının TANAP və TAP vasitəsilə Avropaya nəql edilə biləcəyi ehtimalını irəli sürüb. Burada hesab edilir ki, qazın Avropaya nəqli üçün min kilometrlərlə kəmər çəkmək iqtisadi baxımdan sərfəli deyil. Əgər İranın indiki iqtisadi vəziyyətinə və perspektivlərinə baxsaq, bu mövqenin haqlı olduğunu görmək olar. Uzun müddətdən bəri beynəlxalq sanksiyalara məruz qalan İranın neft-qaz sahəsinə yeni texnologiyalar və sərmayələr lazımdır. Digər tərəfdən, Ermənistandakı siyasi kataklizmlər də İranı ciddi düşünməyə vadar edir. Odur ki, İran üçün ən real variant karbohidrogen ehtiyatlarını Avropaya Azərbaycanın yaratdığı infrastrukturla nəql etməkdir. Bu variant hər iki ölkənin iqtisadi maraqlarına cavab verir. Əvvəla, İran yeni kəmərin inşası üçün beynəlxalq maliyyə qurumlarından yüksək faizlə kredit almaqdan, ikincisi, kəsirlə icra olunan dövlət büdcəsindən bu layihə üçün milyardlarla dollar ayırmaqdan, üçüncüsü, ehtiyatların Avropaya çatdırılmasında mümkün təhlükələrdən xilas olur. Azərbaycan isə tranzitdən gəlir əldə edir. Azərbaycan İranla mehriban qonşuluq və dostluq şəraitində yaşamağı üstün tutur. Burada qeyd edək ki, 2021-ci ildə İran-Azərbaycan sərhədindəki eskalasiyanı aradan qaldırdıqdan sonra tərəflər əsasən enerji sektorunda bir sıra birgə layihələrin təşəbbüskarı oldular. “Qız Qalası” və “Xudafərin” burada ən təhlükəsiz obyektlər olaraq nəzərdən keçirilir. Burada söhbət iki əsas istiqamətdən gedir. Birincisi, son aylarda Bakı və Tehran öz enerji sistemlərini sinxronlaşdırmağa başlayıb, İran-Azərbaycan-Rusiya elektrik körpüsünün tikintisini elan ediblər. Eyni zamanda, Tehran Bakını Xəzər dənizinin İran sektorunda kəşf edilmiş “Xalous” neft-qaz yatağında kəşfiyyat-geoloji işlərdə iştirak etməyə dəvət edib. Deməli, məhz Azərbaycanla əməkdaçlıq istənilən halda İran üçün sərfəli və vacibdir. Elə reallıq da bunu İrana diqtə edir.
Ramil QULİYEV
