Bu gün dünya miqyasında söz və məlumat azadlığı arasında əlaqə məsələsi ən çox müzakirə predmeti olan məsələlərdən biridir. Tədqiqatçıların bu məsələ ilə bağlı əks yanaşmaları qeyd edilənləri sübut edir.
Əsas yanaşma bundan ibarətdir ki, məlumat azadlığı deyilərkən burada elə söz, ifadə, media azadlığı, ictimai maraq kəsb edən məlumat almaq hüququ nəzərdə tutulur. Bu yanaşmanın məntiqi aydındır. Geniş mənada, fikirlərin, ideyaların, mühakimələrin və hər hansı məlumatın qavramaq üçün əlçatan olan istənilən formada yayılmasını özündə ehtiva edir.
Dünyada söz, fikir, məlumat azadlığına yanaşmada kəskin dəyişikliklər qeydə alınır
Eyni zamanda, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bir sıra müəlliflər birbaşa əks mövqedən çıxış edirlər. Onlar hesab edir ki, məlumat azadlığı dövlətin və onun müvafiq orqanlarının əvvəlcədən icazəsi olmadan və hər hansı qanuni yolla xəbərdar edilmədən informasiyanı axtarmaq, almaq, istehsal etmək və yaymaq hüququ kimi qəbul edilməməlidir. Bütün bunlar fonunda söz, fikir, məlumat azadlığı ilə bağlı dünya miqyasında hələ də ziddiyyətlərin davam etməsi müşahidə edilir. Müasir dünya reallıqlarında bu heç də təsadüfi xarakter daşımır. Beynəlxalq ideoloji qarşıdurmada təsadüfi deyil ki, söz və məlumat azadlığı məfhumundan getdikcə daha çox istifadə edilir. Bunu Rusiya-Qərb qarşıdurmasının indiki mərhələsində də konkret şəkildə sezmək mümkündür. Məsələn, Qərb ölkələrində Rusiya media vasitələrinin, Rusiyada isə Qərb KİV-nin yayımı dayandırılır. “Russia Today”, “Deutche Welle” kimi media orqanları ətrafında baş verənlər qeyd edilənlərin faktiki təsdiqidir. Deməli, söz və məlumat azadlığı ilə bağlı məsələ indiki dövr üçün də aktuallığını qoruyur. Bu zaman beynəlxalq qanunvericiliyə istinad yenə ön planda yer alır. Belə hesab edilir ki, sərhədlərdən asılı olmayaraq, məlumat azadlığı haqqında qayda 1966-cı il Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktda, eləcə də 1950-ci il İnsan Hüquqlarının və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında Konvensiyada təsbit edilib. Bu azadlıq həm də 1948-ci ildə Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində rəsmiləşdirilib. Bütün bunlara dünya ölkələrinin riayət etməsi vacib hal hesab edilir. Lakin yuxarıda qeyd olundğu kimi, ifadə azadlığı hüququ müasir dövrdə bəlkə də ən mübahisəli məsələlərdən birinə çevrilib. Bu durumda artıq bir sıra ölkələrdə o, real təhlükə altındadır. Hətta bəzi ölkələrdə hakimiyyət inadla söz, ifadə azadlığının sərhədlərinin harada olduğunu müəyyən etməyə çalışır. Halbuki, Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 19-cu maddəsində açıq şəkildə deyilir: “Hər kəsin fikir və ifadə azadlığı hüququ vardır; bu hüquqa heç bir müdaxilə olmadan öz fikirlərinə sahib olmaq, istənilən KİV vasitəsilə və dövlət sərhədindən asılı olmayaraq məlumat və ideyaları axtarmaq, almaq və yaymaq azadlığı daxildir”. Amma indiki halda bir sıra ölkələrdə məsələyə artıq siyasi maraq və məqsədlərdən yanaşılır. Halbuki, ifadə azadlığı hər bir fərdin və ya bir qrup insanın senzuranın qurbanına çevrilmək qorxusu olmadan müxtəlif mövzularda öz əqidəsini, düşüncələrini, ideyalarını və emosiyalarını ifadə etmək qabiliyyətini ifadə edir. Bəs bu hüquq mütləqdirmi? Aydındır ki, yox. Burada da məhdudiyyətlər var. Məsələn, İsveçrədə bu yaxınlarda keçirilən referendumda qərara alınıb ki, homofobiya fikir deyil, cinayətdir. Bununla sözügedən Avropa ölkəsində ziddiyyətli bir vəziyyət yaranıb. Belə ki, İsveçrə mediası senzuradan və hökumətin müdaxiləsindən azaddır. Bununla belə, indi onların hamısından Cinayət Məcəlləsinə daxil edilmiş yeni antihomofobiya normasına riayət etmək tələb olunur. Bu qayda irqçi və ya antisemit, eyni zamanda homofob bəyanatları qadağan edir. Beləliklə, ifadə və söz azadlığına yanaşmada ziddiyyətli məqamlar yaranır. Belə vəziyyətdə koronavirus pandemiyası vəziyyəti daha da qəlizləşdirib. Bir tərəfdən, ümumilikdə elmi biliklərə, xüsusən də peyvəndlərə qarşı olan qruplar tərəfindən təbliğ edilən yeni “sui-qəsd nəzəriyyələri” formaları yaranıb. Digər tərəfdən, hökumətlərin pandemiyadan hakimiyyətə nəzarəti artırmaq və demokratiyanı məhdudlaşdırmaq üçün istifadə etdiyinə inananların sayı sürətlə artıb.
Beləliklə, bütün əsas insan hüquqları kimi, ifadə azadlığı da əsas, lakin heç bir halda mütləq hüquq xarakteri daşımır. Buna baxmayaraq, bu prinsip müasir demokratiyanın əsas dayağıdır. Azərbaycanın da yanaşması məhz bundan ibarətdir.
Milli maraqlar naminə tənzimləmələr vacibdir
Azərbaycan demokratik inkişaf yolunu seçən ölkə kimi söz, fikir, məlumat azadlığı məsələsində ən mütərəqqi dünya təcrübəsinin ölkədə tətbiqində maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Ölkəmizdə azad medianın, insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi demokratik mexanizmlərinin mövcudluğunun əsas şərtlərindən biri kimi qəbul edilir.
Ölkəmizdə kütləvi informasiya vasitələrinin azad fəaliyyəti və inkişafı üçün zəruri tədbirlər görülür. Eyni zamanda sosial şəbəkələr fonunda söz, məlumat azadlığının təmini də xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Hazırda ölkədə hər kəsin müstəqil fikir bildirmək, yürütmək, istənilən məsələyə mövqeyini sərgiləmək və hüquqlarını tələb etmək imkanı var. Təbii ki, bu proses dövlətin diqqət və qayğısı, yaradılan şərait nəticəsində yaranıb. Burada o da nəzərə alınmalıdır ki, plüralizmin inkişafı kimi, ölkə daxilində müxtəlif baxışlar, müxtəlif siyasi meyllərin mövcudluğu təbiidir. Bu, hərəkətverici qüvvə kimi hər bir normal cəmiyyətdə olmalıdır. Lakin burada dövlət və milli maraqların üstün tutulması çox vacibdir. Söz, mətbuat azadlığı, həmçinin söz, mətbuat məsuliyyətini inkar etməməlidir. Bu səbəbdən milli maraqlar, Azərbaycanın inkişafı qarşısında mümkün maneələrin aradan qaldırılması üçün proseslərin qanunvericilik səviyyəsində tənzimlənməsi də zəruri şərt kimi çıxış edir. Indi bu təcrübədən demokratiya beşiyi sayılan Qərb ölkələri belə geniş şəkildə istifadə edir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
