İndiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqına məxsus saysız-hesabsız abidələr mövcud olub. Təəssüf ki, 1988-ci ildə azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyasından sonra tarixi irsimizə də divan tutulub, Azərbaycan xalqının mədəni irsinin çox böyük qismi dağıdılıb, məhv edilib, bir hissəsi isə saxtalaşdırılıb, “erməni abidəsi” şəkilinə salınıb. Buna görə isə indiyə qədər Ermənistana bir irad bildirən olmayıb. O abidələrlə bağlı beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən heç bir araşdırma aparılmayıb.
UNESCO-nun Azərbaycan və Ermənistana missiyası göndəriləcək. Bu barədə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin, Fransanın Avropa İttifaqına sədrliyi qismində Prezident Emmanuel Makronun, Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişelin və Ermənistan Respublikasının baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə videoformatda keçirilən görüşdə razılıq əldə olunub. Görüşdə UNESCO-nun Azərbaycana və Ermənistana missiyası məsələsi də müzakirə olunub və missiyanın hər iki ölkəyə göndərilməsinə dair razılıq ifadə edilib.
“Burada bir dənə də olsun erməni mənşəli toponim olmayıb”
Məlum olduğu kimi UNESCO Ermənistana da missiya göndərəcək. Azərbaycanın muvafiq elmi-tədqiqat institutlarında bizim Qərbi Azərbaycandakı abidələrin tam siyahısı, kataloqu hazırlanıbmı?
Biz UNESCO-nun ekspertlərinə hansı materialları təqdim etməliyik?
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, 1988-ci ildən əvvəl də, sonra da ermənilər bizim oradakı abidələrinin başına hər cür oyun gətiriblər: “Bilirsiz ki, qədim Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının torpaqları hesabına Ermənistan adlı dövlət yaradıldı. Əhalisinin 90 faizinin azərbaycanlılar olan İrəvan şəhərini erməniləşdirmək üçün ermənilər dayanmadan çalışdılar. Orada erməni əhalini çoxaltmaq üçün hər cür vasitəyə əl atdılar. Süni şəkildə bu şəhərdə ermənilərinin sayını çoxaltdılar. İrəvan şəhərinin ermənilərə verilməsi və orada Ermənistan adlı dövlətin yaradılması XX əsrin əvvəllərində baş verdi. Amma orada Ermənistan adlı dövlət yaradılmamışdan, ermənilər yaşamamışdan əvvəl orada azərbaycanlılar yaşayıb, öz ata-baba torpaqlarında çox böyük mədəni irs yaradıblar. Qərbi Azərbaycanın hər yerində onlarla, yüzlərlə türk topnimləri mövcuddur. Burada bir dənə də olsun erməni mənşəli toponim olmayıb, bütün toponimlərin hamısı türk mənşəlidir. Mövcud olmuş abidələrin hamısı da türk mənşəlidir. Qərbi Azərbaycandakı həm milli, həm dini maddi-mədəniyyət abidələrinin hamısı Azərbaycan xalqının sərvətidir. Onlar Azərbaycan-türk xalqına məxsusdur.
Qərbi Azərİndiki Ermənistanın mövcud olduğu ərazi Azərbaycan ərazisi olduğu üçün burada böyük maddi-mədəni irs formalaşdırılıb. Qərbi Azərbaycanda alban dövrü abidələri də çoxdur. Bunlar Albaniya dövləti ilə bağlıdır və bu abidələr xristian-alban abidələridir. Qərbi Azərbaycanda, indiki Ermənistanda ermənilərin heç bir tarixi abidəsi olmayıb, yoxdur da. Söhbət reallıqdan gedir, uydurmalardan və saxtalaşdırmadan getmir. Ermənilər kifayət qədər bu ərazilərdə saxtalaşdırma aparıblar. Sovet dövründə də xristian həmrəyliyindən istifadə edərək Moskvanın dəstəyi və məsləhəti ilə saxtalaşdırmanı genişləndirdilər. Ermənilər o toponimləri hissə-hissə dəyişdilər, məqsəddə Azərbaycan xalqının izini itirmək olub. Hətta 5-10 il ərzində 2 mindən çox Azərbaycan-türk toponimini dəyişdirib qondarma erməni adları ilə əvəzləyiblər. Yerdə qalanları da əvvəl qeyri-rəsmi və sonra isə rəsmi şəkildə dəyişdirib erməniləşdirdilər.
Ermənistanda mövcud olmuş abidələrimizin kataloqu hazırlanıbmı?
Q.Hacıyev bildirdi ki, Ermənistan ərazisində mövcud olan Azərbaycan abidələri ilə bağlı arxiv sənədləri, materiallar var, bunu heç cür inkar etmək olmaz. “Bizim əlimizdə kifayət qədər sənədlər var və biz sənədlər əsasında danışırıq. Müvafiq institutlar, mütəxəssislər müəyyən siyahılar işləyiblər, hətta AMEA-nın Tarix İnstitutunda da qalın bir albom hazırlanmışdı. Amma hesab edirəm ki, əlimizdə olan sənədləri bir yerə toplayıb onları yenidən nəzərdən keçirməliyik. UNESCO-nun Azərbaycana və Ermənistana missiya göndərməsi çox vacib bir məsələdir. Bu missiya çoxdan göndərilməlidir. Bu çox aktual bir məsələdir. Cənab Prezident İlham Əliyevin qaldırdığı bu məsələ Azərbaycan xalqının, dövlətinin suveren hüquqlarına, müstəqil dövlət hüquqlarına hörmətlə yanaşılması üçün ortaya qoyulan bir məsələdir. Ermənilər həddlərini aşıb və kütləvi şəkildə abidələrimizə qarşı təcavüz həyata keçiriblər, adlarını, quruluşlarını dəyşiblər. İndiki Ermənistan ərazisində olan abidələri məhv ediblər. Biz bütün abidələrimizi tanıyırıq. Hesab edirəm ki, Ermənistanın türk xalqına aid abidələrə qarşı kütləvi terror aktlarına UNESCO münasibət bildirəcək. Qərbi Azərbaycan ərazisində qədim dövrlərdən tutmuş orta əsrlərə, ondan sonrakı dövlərə aid abidələrin əksəriyyəti yer üzündən silinib. Silmədiklərini isə erməniləşdiriblər. Bunlar da xristian məbədləridir ki, onları da ona görə saxladılar, silmədilər ki, onu asanlıqla saxtalaşdırdılar. Alban-xristian məbədlərinin xarici görnüşünü dəyişdirməklə onları erməni-Qriqoryan məbədlərinə bənzətdilər. Xan saraylarını, karvansaraları, məscidləri, bulaqları, türbələri, körpüləri, qəbiristanlıqları və sair abidələri dağıtdılar. Bildiyim qədər təkcə İrəvanda 40 məscdi olub, onun hamısını dağıtdılar. Cəmi bir məscid saxlayıblar, onu da “İran”, “fars” məscidi adlandırıblar”.
Q.Hacıyev deyir ki, UNESCO məsələyə ədalətli yanaşarsa, Ermənistanı bütün dünyada mədəni irs terrorçusu kimi tanıtmağa müvəffəq olacağıq.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
