Dünyanın diqqəti yenidən Azərbaycan üzərində cəmləşməkdə, Bakıda keçirilən “Cənub Qaz Dəhlizi”nin səkkizinci Məşvərət Şurasına yönəlməkdədir. Avropa Komissiyasının enerji məsələləri üzrə komissarı Kadri Simson bu tədbiri yüksək qiymətləndirir. O hesab edir ki, bu, Avropa İttifaqı və Azərbaycan arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığı zamanında təsdiqləmək üçün fürsətdir.
Qeyd edək ki, Kadri Simson, Avropa İttifaqının Qonşuluq Siyasəti və Genişlənmə danışıqları üzrə komissarı Oliver Varhelyin “Cənub Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurası çərçivəsində Nazirlərin 8-ci iclasında iştirak etmək üçün Bakıya gəliblər. Onlarla yanaşı, Bakı tədbirinə xeyli sayda xarici dövlət və şirkət rəsmiləri də qatılıb. Burada diqqət mərkəzində yer alan əsas məsələlərdən biri Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində oynadığı roldur. ICGB layihə şirkətinin Bolqarıstandan icraçı direktoru Teodora Georgiyeva bunu təsadüfi saymır: “Cənub Qaz Dəhlizi” Cənub-Şərqi və Cənubi Avropaya qaz tədarükünün şaxələnməsi və təhlükəsizliyi baxımdan başlıca amildir". O, Azərbaycandan təbii qaz nəqli həyata keçirildiyi “Cənub Qaz Dəhlizi”layihəsinin Avropaya dördüncü mühüm qaz tədarükü xətti olduğunu dilə gətirib: “Yunanıstan-Bolqarıstan kəmərinin TAP-a qoşulması faktı onu “Cənub Qaz Dəhlizi”nin ayrılmaz parçası halına gətirir. Bu layihə Bolqarıstanın, bütövlükdə Cənub-Şərqi Avropanın “Cənub Qaz Dəhlizi”nə, Azərbaycan təbii qazına çıxışını təmin edir”. Teodora Georgiyevanın fikrincə, “Cənub Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurasının da iclasları “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə bağlı həyata keçirilən layihələrin daha səmərəli əlaqələndirilməsi baxımdan mühüm əhəmiyyyət daşıyır.
Xatırladaq ki, Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektoru Bolqarıstanı Yunanıstan vasitəsilə Azərbaycandan Gürcüstan və Türkiyədən keçməklə Avropaya bağlayan TAP layihəsinə qoşulacaq. Qeyd edək ki, Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektoru Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Şahdəniz" qaz kondensat yatağının II mərhələdə istismarı çərçivəsində hasil edilən "mavi yanacağ"ın Bolqarıstana nəqlini nəzərdə tutur. Bu kəmər vasitəsilə Bolqarıstan Azərbaycandan ildə 1 milyard kubmetr təbii qaz idxal edəcək. Belə ki, “Bulgargaz EAD” dövlət şirkəti “Şahdəniz-2” yatağından bu miqdarda qaz almaq üçün "Şahdəniz" konsorsiumu ilə müqavilə imzalayıb. Azərbaycan təbii qazı hesabına Bolqarıstan qaz tələbatının 25-30 %-ni ödəyə biləcək. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin inkişafı çərçivəsində Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektoru vasitəsilə Cənub-Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələri Xəzər regionundan alternativ tədarüklərə və mayeləşdirilmiş təbii qaz idxal etmək imkanına malik olacaqlar. Bunlara paralel olaraq Avropa Azərbaycandan qaz idxal həcmini artırmağı da düşünür. Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali komissarı Josep Borrell bildirib ki, Avropa İttifaqı ölkələri Azərbaycanla qaz tədarükü barədə danışıqlar aparacaq. Enerji məsələləri üzrə ekspert Ilham Şaban bütün bunları mühüm fakt kimi qiymətləndirir: “Avropa İttifaqı bu bəyanatla açıqlayır ki, Avropa ilə Azərbaycan arasında qazın alqı-satqısına dair yeni danışıqlar mərhələsi başlayır. Çünki 2013-cü ildə Azərbaycan qazının 10 milyard kubmetr həcmində Avropa bazarında satılmasına dair razılaşma əldə olunub. Artıq bunu belə qəbul etmək olar ki, növbəti mərhələdə hansı həcmdə, bəlli deyil, ancaq maksimum yenə bu, 10 milyard kubmetr ola bilər. Çünki TAP kəmərinin ötürmə qabiliyyəti 20 milyard kubmetrdən çox deyil. 2021-ci ildə ümumilikdə Avropada 552 milyard kubmetr qaz istehlak edilib. 2021-ci ildə Azərbaycan Avropa bazarında 8 milyard 150 milyon kubmetr qaz satıb. Çari ildə Avropada 25 milyard kubmetr qaz istehlakının azalması gözlənilir. Çünki kömürdən istifadə artıb. Azərbaycan isə öz həcmlərini 10 milyard kubmetrədək artıracaq. Bu nisbətə görə ayırd etmək olar ki, nə qədər Azərbaycan qazı Avropanın ümumi istehlakındadır. Ancaq Rusiya ümumilikdə Avropada təqribən 175-180 milyard kubmetr qaz satır”.
Maraq doğuran digər məqam odur ki, indiki halda Avropada yaranmış qaz böhranı “Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilişini və ya Türkmənistan qazına əlçatımlılıq üçün cəhdləri reallaşdıra bilərmi? Bununla bağlı llham Şaban qeyd edir: “Mümkündür, ancaq “Transxəzər” qaz kəməri 1996-cı ildən gündəmdə olub. Ona görə, reallaşmayıb ki, bunun bir sıra qlobal problemləri olub. Ancaq hazırda onun qısa müddətdə reallaşması qeyri-mümkündür. Buna baxmayaraq yaxın bir neçə ildə Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə məhz türkmən qazını Avropa bazarına müəyyən həcmlərdə verə bilər. Bu həm svop, yəni dəişdirmək yolu ilə İran üzərindən alınan türkmən qazı ola bilər. Həmçinin də Azərbaycanla Türkmənistanın “Dostluq” yatağının işlənməsində müəyyən hissə hüquqi baxımdan türkmən qazı olar. Türkmən qazının indiki halda Avropaya çatdırılması üçün siyasi və biznes risqləri kifayət qədər azdır. Əsas problem kommersiya məsələsidir. Yəni Avropada bu qazı alan olmalıdır. Türkmənistan qazı Xəzərin o tayından gəldiyindən, o daha bahalı qazdır. Avropa istehlakçı Azərbaycanda qaz ola-ola daha baha qaza pul verməyə hazırdırmı? Əsas məsələ kommerisyadır. Avropadakı yaşıl enerji ilə bağlı olan hadisələr göstərdi ki, hətta Almaniya kimi ölkədə hazırda qazın bahalı olması ilə əlaqədar istehlakçılar daha çox kömürdən alınan elektrik enerjisinə üstünlük verir. Yəni pul kapitalizmdə hər şeyi həll edən amildir”.
Ramil QULİYEV
