“Bakı-Xəbər” TV-nin efirində yayımlanan “Çoxluqdan 1-liyə” verilişinin ötən saylarından birində proqramın müəllifi politoloq Mehman İsmayılovun Birinci Pyotrun Azərbaycan dilində fərmanı barədə ətraflı və məzmunlu çıxışı, eləcə də bu məsələni gündəmə gətirməsi ciddi müzakirələrə səbəb olub. Başlıcası isə, Pyotrun azərbaycanca verdiyi fərmanın gündəmə gətirilməsi, məhz bunun rusdilli auditoriyaya çatdırılması erməniləri yerdən-yerə vurub, bu faktın açıqlanması onları elə narahat edib, elə yandırıb-yaxıb, qıcıqlandırıb ki, sözlə deyiləsi deyil. Ermənilər verilişin rəy yerinə “Pyotr hara, azarbaycanca fərman vermə hara” kimi cəfəngiyatlar yazıblar. Çoxlarının Pyotrun Azərbaycan dilində manifestindən, fərmanından xəbəri yoxdur, bəzi istisnaları nəzərə almasaq, heç bu məsələ tarixşünaslığımızda da geniş araşdırılmayıb.
Onu da qeyd edək ki, ərəb əlifbası ilə Azərbaycan dilində yazılmış rəsmi çar fərmanı Prezident Kitabxanasında saxlanılır. Bildirdiyimiz kimi, “Bakı-Xəbər” TV-nin efirində gündəmə gətirilən Birinci Pyotrun Azərbaycan dilində fərmanı sosial şəbəkə seqmentlərindəki erməni fəallarını bərk qıcıqlandırıb.
Politoloq Mehman İsmayılovla əlaqə saxladıq və onunla bu barədə danışdıq.
“Bu sənəd də təsdiqləyir ki, həmin dövrdə Qafqazda ermənilərdən əsər-əlamət olmayıb”
M.İsmayılov baki-xeber.com-a bildirdi ki, Pyotrun bu fərmanının “Bakı-Xəbər” TV-nin efirində gündəmə gətirilməsi faktının erməniləri ciddi narahat etməsi səbəbsiz deyil. Fərmanın verilməsi səbəbindən danışan politoloq bildirdi ki, bu məsələnin mahiyyəti aşağılardakından ibarətdir: “Azərbaycan torpaqlarının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalının rəsmi başlanğıc günü 18 iyun 1722-ci il sayılır. 18 iyun 1722-ci ildən Qafqaza yürüşə başlayan birinci Pyotr həm piyada qoşunları, həm də gəmilərlə Həştərxana gəlir və ondan sonra Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlayır. İşğalın həyata keçirildiyi dövr Səfəvi dövlətinin ən ağır durumda olan vaxtları idi. Səfəvi dövlətinin Dağıstandan başlamış Əfqanıstanın Qəndahar vilayətinə qədər hər yerində qiyamlar, vətəndaş qarşıdurması, iqtisadi çətinliklər hökm sürürdü. Belə bir vəziyyətdə Şamaxıda Hacı Davud adlı bir şəxs Səfəvi dövlətinə qarşı qiyam qaldırır, orada bir xanlıq qurur və Şamaxı ərazisində İpək Yolunun üstündə gedib-gələn tacirlərə hücum edirlər. Bunların arasında rus tacirləri də olur və onların da mallarını əllərindən alırlar. Tarixçilər bu hadisəni 1722-ci ilə aid edir, lakin əslində bu hadisə 1712-ci ildə baş verib. Amma birinci Pyotra Azərbaycana soxulmaq üçün hüquqi səbəb lazım idi. Bu səbəbi isə Hacı Davudun Şamaxının içərisində rus tacirlərinə hücumu bəhanəsilə əldə etdi və ondan sonra Qafqaza yürüşə başladı, Azərbaycan torpaqlarının işğalına baş vurdu. O, Qafqazın işğalına başlayanda həm Şimali Qafqazın, həm də Azərbaycanın və onun daxilində yaşayan xalqların ümumi bir dildə Çar Rusiyası ilə əlaqə saxlaması zərurəti ortaya çıxdı. Bütün Qafqaz xalqları, Qafqazın aborigen, yerli, qədim və tarixi xalqlarından biri, ən çox saya malik olan və Səfəvi dövlətinin sahibi Azərbaycan xalqının dili XVIII əsrdə bütün Qafqaz xalqlarının vahid dili kimi tətbiq olunmağa başladı. XVIII yüzillikdə, yəni 1722-ci ilin 18 iyunundan başlayan işğal boyu bütün Qafqaz xalqları Çar Rusiyası, imperiyanın mərkəzi ilə Azərbaycan dilində yazışıblar”.
Birinci Pyotrun Qafqaza yürüşünə başlamazdan ərəb şriftləri ilə yazmaq üçün xüsusi bir mətbəə sifariş etdirib gətizdirdiyini deyən M.İsmayılov qeyd etdi ki, bəzi tarixçilərin yazdığına görə, yürüş zamanı Xəzər donanmasında olan gəmilərin birinin içərisində həmin o üzən mətbəəni saxlayırmışlar: “O mətbəədə Azərbaycan dilində ərəb əlifbası ilə Azərbaycan türklərinə və Qafqaz xalqlarına azərbaycanca müraciət, manifest hazırlanıb. Bu, 1722-ci il 15 iyul tarixində baş verib. Bu manifest 73 sətirdən, 929 sözdən ibarətdir. Manifestin mahiyyəti isə bu idi: Birinci Pyotr yerli xalqlara Azərbaycan dilində müraciət edərək bildirirdi ki, guya onların Şamaxıya gəlməkdə, Azərbaycan torpaqlarına girməkdə məqsədi buranı işğal etmək və ya Səfəvi dövləti ilə döyüşmək deyil, sadəcə olaraq tacirlərinə hücum etmiş şəxslərlə hesablaşmaq, insanlara zərər vermiş qüvvələri məhv etməkdir. Pyotr bu cür bəhanələrlə işğal niyyətinin üstünü ört-basdır etməyə çalışırdı. Əslində isə onlar hücuma başladılar, hücuma başlayandan sonra Bakını, Salyanı, Dərbəndi və Rəşt şəhərini işğal etdilər. Bununla da 1722-1723-cü illərdə Çar Rusiyasının Azərbaycanı və Qafqazı işğalının ilk mərhələsi başa çatdı. Onlar Xəzər dənizi ilə irəliləyə bilmədilər, çünki fırtınalarda gəmilərini itirdilər və digər böyük itkilərə məruz qaldılar. Amma yenə də Çar Rusiyası üçün bu uğurlu bir nəticə idi ki, artıq Azərbaycan torpaqlarının işğalını həyata keçirə bildilər. Əslində, onlar bu manifestlə müsəlman əhaliyə xüsusi yalançı bir məhəbbət göstərməklə (guya bunların məqsədi işğal deyil) Azərbaycana soxuldular, torpaqlarımızı işğal etdilər. Birinci Pyotr Səfəvi dövlətinə isə məktib göndərmişdi ki, Azərbaycanın içərisindəki həmin o tacirlərə hücum edən dəstələrin ləğv olunmasında Birinci Pyotra müqavimət göstərilməsə, o, Səfəvi dövlətinə Qəndaharda (indiki Əfqanıstan ərazisində) üsyançıların qarşısını almağa hərbi yardım edəcək. Yəni belə bir vəd vermişdi. Əslində isə bunlar işğal planları idi. Bu faktın ortada olması onu göstərir ki, XVIII yüzillikdə bütün Qafqazın vahid dili Azərbaycan dili olub və Azərbaycan türkləri Qafqazın aborigen, yerli xalqlarından birincisidir. Bu sənəd də təsdiqləyir ki, həmin dövrdə Qafqazda ermənilərdən əsər-əlamət olmayıb, burada ermənilərin yerli xalq kimi varlığından söhbət gedə bilməz. Dəfələrlə bu haqda danışmışam. Yenə də qeyd etmək istəyirəm ki, Avropadan gəlmiş İsrail Ori adlı bir erməni Avropada özünə dəstək tapa bilmədikdə Rusiyaya yönəlir və birinci Pyotrla görüşür, görüşdə erməni xalqından istifadə edə biləcəyini Pyotra çatdırır. Birinci Pyotr bu taktikadan istifadə edərək müsəlman, türk dünyasının torpaqlarının içində xristian, erməni zolağı yaratmaq ideyasını gerçəkləşdirməyə qərar verir”. Bu niyyətlə də Pyotrun türk, müsəlman dövlətlərinin ərazilərini işğal etməyə başladığını deyən M.İsmayılovun sözlərinə görə, nəticə hər kəsə məlumdur. Ermənilərin bu sənədin gündəmə gətirilməsini qıcıqla qarşılamasına gəlincə, M.İsmayılov “XVIII yüzillikdə Azərbaycan dilinin Qafqazda hakim dil olması bu torpağın gerçək sahibinin kim olduğunu göstərir, bu faktın təsdiqlənməsi də erməniləri qıcıqlandırır”- deyə bildirdi.
İradə SARIYEVA
