Qarabağda Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarət zonasında qalan ermənilərin buradan köç prosesi yeni vüsət almağa başlayır. Belə görünür ki, Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin mandat müddəti başa çatana kimi burada erməni qalmayacaq. Hər halda, erməni mediasında yer alan məlumatlar bunu təsdiq edir.
Ermənistanın “Qraparak” nəşri baş verənlərlə bağlı yazır ki, 44 günlük müharibədən sonra Qarabağda vəziyyət qeyri-müəyyən və anlaşılmazdır: “Qarabağ sakinlərinin şüurlu hissəsi bunu başa düşür və Ermənistanda Nikolun vəzifədən uzaqlaşdırılmasını gözləyir. Lakin bu ehtimal azdır. Bu səbəbdən onlar Qarabağı tərk etməkdən başqa çıxış yolu görmür. Lakin burada şüursuz və sadəlövhlər də var və onlar hər şeyin yaxşı olacağına inanmaqda davam edirlər. Hesab edirlər ki, problemləri yuxarılarda həll edirlər. Onlar həm də Rusiya sülhməramlılarına və Rusiyaya böyük ümidlər bəsləyirlər. Digər hissə hara getməyi, necə getməyi düşünür. Dördüncü hissənin getməyə yeri və imkanı yoxdur. Lakin onlar da sonda Qarabağı tərk etməyə məcburdurlar. Çünki Qarabağda insanların çoxu artıq Ermənistana inanmır, etibar etmir, Ermənistanda gələcək görmür”. Erməni siyasi analitik Argişti Kviriyan bütün bunları təbii sayır: “Nikol Paşinyanın ötən ilin sonunda verdiyi açıqlamalar Qarabağ məsələsində yeni fəlakətlərə gətirib çıxara bilər və təkcə bu deyil, həm də Ermənistan üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər”. Onun sözlərinə görə, Paşinyanın nə ermənipərəst, nə antierməni, nə türkpərəst, nə də antitürk yanaşmaları var, o hər şeyi vəziyyətə görə edir: “Əgər üç il əvvəl o, Qarabağın Ermənistan olduğunu bəyan edirdisə, indi faktiki olaraq deyir: “Qarabağ Azərbaycandır, vəssalam”. Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsindən, noyabrın 10-da və ondan sonra imzalanan bəyanatlardan sonra Ermənistan Qarabağın təhlükəsizliyinin qarantı olmaqdan çıxıb, onu Rusiyaya verib”. Erməni siyasi analitik vurğulayıb ki, Ermənistanın subyektivliyi azalmaqda davam edir, Moskvadan asılılığı artır və hər şey Rusiyanın qərar verdiyi kimi olacaq: “Amma Ermənistan-Rusiya münasibətləri çox aşağı səviyyədədir. Dövlətin müttəfiqlə səmərəli əməkdaşlıq edə bilməsi üçün müəyyən çəkisi olmalıdır və zəif dövlət, hətta strateji müttəfiq üçün də sövdələşmə predmetinə çevrilir”. O qeyd edib ki, Ermənistan uzun müddət özünü strateji müttəfiq kimi göstərə bilməyib. Kiviryan vurğulayıb ki, məhz bu şəraitdə Qarabağda qalan ermənilərin bölgəni tərk etməkdən başqa çıxış yolu yoxdur. Rusiya ilə yanaşı, həm Ermənistanın, həm də Qarabağ ermənilərinin ATƏT-in Minsk Qrupuna ümidləri də heç olub və bu, ermənilərin Qarabağdan köçünü sürətləndirən daha bir mühüm faktordur. Rusiyalı politoloq Anton Bredixin bu xüsusda qeyd edir: "İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra regionda vəziyyət kökündən dəyişib. Hazırda nisbi sakitlik davam edir, Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya liderlərinin Qarabağla bağlı birgə bəyanatlarındakı müddəaların həyata keçirilməsinə dair işlər görülür. Digər tərəfdən, münaqişənin həllində vasitəçiliyi nəticəsiz qalmış ATƏT-in Minsk Qrupunun sonrakı taleyi hələ də müəmmalıdır". O bildirib ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun gələcəyi yoxdur: “Hazırda daha dəqiq, səmərəli olan başqa platformlar var. ATƏT-in Minsk Qrupuna dair məsələ aydındır, bu qurum Qarabağ məsələsini həll etmədi və öz yararsızlığını göstərdi. Minsk Qrupunun fəal iştirakçısı olan ABŞ və Qərb ölkələri bütün bu illər ərzində heç bir nəticəyə gəlmədilər. İndi də keçmişin səhvlərini təkrar etmədən gələcəyə baxmaq lazımdır”. Politoloq qeyd edib ki, Minsk Qrupunu istifadə etmək üçün yeni imkanlar axtarılması mənasızdır: "Daha səmərəli platformlar var. Məsələn, Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya liderlərinin birbaşa dialoqu, yaxud regionun inkişafını təmin edəcək “3+3” platformu bunlardandır”. Onun fikrincə, Cənubi Qafqazda aktorların sayı nə qədər az olsa, problemlər bir o qədər səmərəli şəkildə həll olunacaq. Daha bir rusiyalı ekspert Stanislav Tkaçenko “report” portalına bildirib ki, Minsk Qrupunu yeniləmək mümkün deyil. O deyib ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında münaqişənin hərbi mərhələsi uğurla başa çatdırılıb: "İrimiqyaslı hərbi əməliyyatların yenidən başlaması təhlükəsi artıq yoxdur. Azərbaycan və Ermənistanın normal əlaqələri bərpa etməkdə artan marağı buna zəmanətdir. Münaqişə nəticəsində viran qoyulmuş ərazilərin bərpası, məcburi köçkünlərin doğma yurd-yuvalarına qayıtması kimi məsələləri həll etmək üçün müəyyən ölkələr bir araya gələ bilər. Belə ki, bu cür irimiqyaslı işlər indiki ATƏT kimi səlahiyyəti və imkanları qeyri-müəyyən olan təşkilatın “xörəyi" deyil. Həmçinin, bu gün tamamilə suveren dövlət olan Azərbaycanın öz ümummilli məsələsini başqalarına həvalə etməsi üçün heç bir əsas da yoxdur”. Rusiyalı ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycanın mövcud maliyyə imkanları azad edilmiş ərazilərdə təməl infrastrukturu bərpa etmək, yerli və əcnəbi iş adamları üçün əlverişli işgüzar mühiti bərqərar etmək üçün kifayətdir: “Hərçənd, hazırda ATƏT-in Minsk Qrupuna daxil olan dövlətlər bu bərpa işlərində iştirak etmək istəsə, təqdirəlayiq olardı”. Rusiyalı ekspertin fikrincə, Azərbaycanla Ermənistan arasında gələcək sülh sazişinin ATƏT, MDB, yaxud hazırda yaradılmaqda olan “3+3” formatı çərçivəsində razılaşdırılması o qədər də mühüm deyil, çünki bütün hallarda, məsələnin tərəfləri məhz Azərbaycan və Ermənistan olacaq.
Samirə SƏFƏROVA
