Qazaxıstanda baş verən hadisələr Rusiya və Qərb arasında yeni ziddiyyət predmetinə çevrilir. Belə görünür ki, Gürcüstan, Ukraynadan sonra Rusiya və Qərbin çəkişmə poliqonunun növbəti ünvanı məhz Qazaxıstan olacaq.
Hazırda Qərb ölkələrini narahat edən başlıca məsələ Qazaxıstana Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının hərbi kontingentinin daxil olmasıdır. Təşkilatın sədri Stanislav Zas bildirib ki, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) Qazaxıstana ümumulikdə 2500 nəfər sülhməramlı göndərib. Zas əlavə edib ki, zərurət yaranacağı təqdirdə bu say artırıla bilər. Xatırladaq ki, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının qoşunlarının yeridilməsini daha əvvəl Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev xahiş edib. O, ölkədəki vəziyyəti “xaricdən təlim keçmiş quldur birləşmələrinin basqını” adlandırıb. Bundan sonra Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı sülhməramlı qüvvələrin həmin ölkəyə göndərilməsi barədə qərar qəbul edib. Amma məlumatlara əsasən, Tokayevin rəsmən KTMT qüvvələrinin ölkəyə yeridilməsi barədə müraciətlə çıxış etməsindən əvvəl Rusiyanın içərisində 300-ə yaxın “Vagner” muzdlusu olan İl-76 təyyarəsi Almatıya enib. Həmin vaxt şəhər aeroportu hələ etirazçıların əlinə keçməmişdi. Ehtimal edilir ki, həmin gün axşam Almatıda etirazçılara atəş açan və onlarla adamı öldürənlər də elə “Vagner” muzdluları olub. Avropa Siyasət Mərkəzinin region üzrə təhlilçisi Amanda Paul bildirir ki, sülhməramlıların gəlişi Qazaxıstanın asılılığını artıracaq: “Aydın məsələdir ki, bundan sonra Qazaxıstan tamamilə Rusiyadan asılı olacaq. Bu isə bir neçə səbəbdən problemdir Qazaxıstan üçün. Həm Qazaxıstanın Qərb müttəfiqləri, həm də xalqı üçün pis xəbərdir. Bu həm də region üçün müəyyən mənada pis xəbərdir. Amma hadisələrin necə inkişaf etməsindən çox şey asılı olacaq. Çünki sülhməramlıların etirazları yatıra biləcəyi naməlumdur, etirazların miqyası böyükdür. Ona görə də bir çox məsələlər qeyri-müəyyəndir”. İlk dəfədir ki, KTMT üzv ölkəsinə sülhməramlı göndərir. Amanda Paul deyir ki, bu həm də qurum üçün bir sınaq olacaq. Onun fikrincə, mümkündür ki, insanların müqaviməti həftələrlə davam etsin. Orta Asiya üzrə ekspert Arkadi Dubnov “The New York Times” qəzetinə deyib ki, Qazaxıstan hökuməti “Rusiyanın kiçik maketi”dir və şübhəsiz ki, Kreml belə bir rejimin müxalifətlə danışıqlara getməsini, onların tələbləri ilə razılaşmasını istəməzdi. Bu səbəbdən rusların etirazçıları məhv etmə ehtimalı artır.
Ağ Evin mətbuat katibi Cen Psaki də KTMT qüvvələrinin Qazaxıstana yeridilməsindən Vaşinqtonun narazı qaldığını bildirib: “Birləşmiş Ştatlar Qazaxıstan hakimiyyətinin KTMT qüvvələrinin ölkəyə yerləşdirilməsi tələbinin qanuni olub-olmadığını bilmir. Vaşinqton KTMT-nin Qazaxıstana Kollektiv Sülhməramlı Qüvvələri göndərməsi ilə bağlı xəbərləri diqqətlə izləyir. Qazaxıstanın bu müraciətinin mahiyyəti, hüquqi dəvət olub-olmaması ilə bağlı suallarımız var. Hazırda biz bunu bilmirik”. Psaki KTMT qüvvələrini və hüquq-mühafizə orqanlarını beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərinə əməl etməyə çağırıb. Avropa Birliyinin xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Jozep Borrell Qazaxıstandakı böhranın həllinə dəstək verməyə hazır olduğunu və KTMT-nin müdaxiləsinin köhnə xatirələri yada saldığını vurğulayıb.
Tanınmış Rusiya jurnalisti Andrey Karaulov etirazları yatırmaq üçün Qazaxıstana KTMT sülhməramlıları adı altında Rusiya desant qoşunlarının yeridilməsini kəskin pisləyib. O, Qazaxıstana qoşun yeridilməsini sovet qoşunlarının 1990-cı ilin yanvarında Bakıya qanlı müdaxiləsi ilə müqayisə edib. Karaulov qeyd edir ki, KTMT barədə müqaviləyə əsasən, Rusiyanın və digər üzv ölkələrin Qazaxıstana qoşun yeritmək səlahiyyəti yox idi. KTMT haqda müqavilədə göstərilir ki, ölkələr bir-birini ancaq xarici hərbi təcavüzə qarşı müdafiə edə bilərlər: “Başa düşmək lazımdır ki, “Rosqvardiya”nı yox, desantçıları yeridirlər. Eynilə 90-cı ilin yanvarında desantçıların Bakıya yeridilməsi kimi. Biz “Qanlı yanvarı” xatırlayırıq. O zaman Bakıda general Lebedin desantçıları şəhərin dinc sakinlərini zirehli transportyorlarla əzdilər və süngüyə keçirdilər. Onların qurbanları arasında südəmər körpə və 92 yaşında qoca da var idi. Bizim desantçıların bütün qurbanları Bakıda Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Yeri gəlmişkən, ora prezident Putin də baş çəkib və həlak olanların məzarlarına gül qoyub. Lebedin desantçıları o vaxt Azərbaycanın rəhbəri Vəzirovu xilas etmişdilər”. Jurnalist xatırladır ki, həmin günlərdə Moskvadakı Azərbaycan nümayəndəliyində Heydər Əliyev çıxış etmişdi və onun çıxışını bütün dünya dinləmişdi. Karaulov indi Rusiyada heç kimin Qazaxıstana qoşun yeridilməsinə etiraz etməməsindən təəccübləndiyini bildirir. “Haradadır Nobel laureatı Muratov və digər insan haqları müdafiəçiləri?”. Bu arada Qazaxıstan Daxili İşlər Nazirliyi bildirib ki, silahı yerə qoymaqla bağlı qanuni tələblərə müqavimət göstərən iğtişaşçılar öldürüləcək. Nazirlik onu da qeyd edib ki, Qazaxıstanın bölgələrində polis və Milli Qvardiya dəstələrinin patrul xidməti gücləndirilib, nəzarət-buraxılış məntəqələri yaradılıb, asayişi pozan şəxslər saxlanılır, cinayətkarlar müəyyən edilərək tutulur. Qeyd edək ki, bu dəqiqələrdə Almatıda şəhərin silahlılardan təmizlənməsi üçün antiterror əməliyyatı keçirilir. Bu prosesdə Rusiya qüvvələri fəal iştirak edir. Belə bir vaxtda Rusiya Dövlət Dumasının deputatı, Korrupsiyaya qarşı mübarizə və təhlükəsizlik komitəsinin üzvü, hakim “Vahid Rusiya” partiyasının təmsilçisi Biysultan Hamzayev Qazaxıstanın Rusiyaya birləşdirilməsinə çağırıb. Deputat özünün sosial şəbəkə hesabında bildirib ki, Qazaxıstanın “tarixi vətəni Rusiya ilə birləşməsinin” vaxtıdır: “Mərkəzi Asiya rus torpağıdır! Sosial şəbəkələrdə Qazaxıstanın Rusiya ilə birləşməsi ideyasının müzakirəsi gedir. Şəxsən mənim, Rusiya vətəndaşının siyasətdən və vəzifəsindən asılı olmayaraq tutduğu mövqe belədir. Qazaxıstanın tarixi Vətəni Rusiya ilə birləşdirilməsinə dair referendumun keçirilməsini dəstəkləyirəm”.
Nahid SALAYEV
