Qazaxıstanda baş verənlər bütün dünyanın diqqət mərkəzindədir. Hələ 2021-ci ilin yayında “Bakı-Xəbər” olaraq “Rusiya ilə Qazaxıstan arasında nə baş verir - Lavrov Nursultana xəbərdarlıq etdi” sərlövhəli yazı yazmışdıq. Həmin yazıda qeyd edilirdi ki, Qazaxıstanda guya rus dilinin böyük təqibə məruz qaldığı barədə görüntü yaradılır, guya qazaxlar hansısa "dil polisi " yaradaraq qazax dilində danışmayanları təqib edirlər və bunun fonunda Lavrov da Astanaya xəbərdarlıq edib ki, milli ayrıseçkiliyə son qoyun.
Üstündən 7 ay keçəndən sonra Qazaxıstanda inqilab baş verir. Bütün Qazaxıstanı oda bürüyən kütlə tələb qoyur ki, Qazaxıstan KTMT-dən və Avrasiya İB-dən çıxsın. Rusiya ilk olaraq bəyanat verir ki, heç kim Qazaxıstanın daxili işlərinə qarışmasın. Artıq Rusiya Qazaxıstana qoşun yeritməsini tam təmin edib. Rusiya mənbələri iddia edirlər ki, Qazaxıstandakı vəziyyəti qarışdıranlar Rusiya ilə gərgin münasibətdə olan ABŞ və Qərbdir. Maraqlıdır, Qazaxıstanı qarışdıran qüvvənin kim olduğu barədə ekspertlər nə düşünür?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Mərkəzi Asiyanın ən böyük respublikası olan Qazaxıstanda hökümətin istefası ilə nəticələnən etiraz aksiyaları keçirilir: “Buna səbəb kimi maye qazın qiymətinin iki dəfə qaldırılması göstərilir. Təbii ki, iri qaz ixracatçısı olan Qazaxstan üçün qiymətin belə sıçrayışı xoşagələn hal deyil. Amma qazın qiymətlərini elə qonşu Rusiyadakı qiymətlərlə müqayisə etsək, bu çox da yüksək kimi görsənmirdi.
Etirazlar ölkənin müxtəlif hissələrində, əhalinin sosial rifahı, siyasi aktivliyi və s. xüsusiyyətləri aşağı və tam əksinə, yüksək olan şəhərlərdə eyni gündə və eyni vaxtda başlayır və cəmi bir neçə saata iğtişaşlara dönür. Küçədə keçirilən etirazların media yayımı internet resurslar və platformalar üzərindən, günümüzün yeni nəsil media, KİV alətləri ilə geniş işıqlandırılır. Baş verənlər haqqında doğru və ya təhrif olunmuş məlumatlar dayanmadan tirajlanır.
Etirazlar haqqında xəbər agentlikləri, teleqram kanalları, twitter və digər sosial media hesablarında az qala canlı formatda məlumatlar paylaşılır. Məlumatları paylaşan kanalların kiçik monitorinqi isə bir sıra mətləblərdən xəbər verir. Bir az genişləndirilmiş monitorinq Qazaxıstanda keçirilən etirazların media təminatının Kremldən idarə olunduğunu üzə çıxarır.
Hadisələrin təqdimatı 2020-ci ildə Belarusda baş verənlərlə eyni, Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının dəst-xətti ilə aparılır.
İnternet resurslarda baş verənlər haqqında videoroliklər, əsasən, Rusiyadan gəlmiş “turistlərin” qaldıqları otellərin balkonundan telefonla etdikləri canlı yayımlardan izlənilir.
Təbliğatlar, ənənəvi rus xüsusi xidmət orqanlarının ritorikası və təbliğat üsullarıyla, uzun illər vətəndaşların narazılığı kimi formalaşmış mövzular üzərindən aparılır. Əsasən siyasi elitanın qruplararası münaqişələri, ölkənin təbii resurslarına nəzarət edən klanları arasında münasibətlərin aydınlaşdırılması, təbii resurlar üzərində nəzarətin yenidən bölüşdürülməsi uğrunda mübarizə elementləri ilə aparılır.
Təbliğatda ölkədə demokratik müxalifətin təqib edilməsi, onların problemləri, Fransada yaşayan “Qazaxıstan Demokratik Hərəkatı”nın lideri Ablyazovun etiraz aksiyasına rəhbərlik etmək cəhdləri, qazax cəmiyyətində sosial problemlərin qabardılmasına da yer verilir.
Etirazların 24 saatlıq nəticəsi kimi əsas tələb olan yanacağın qiyməti endirildi, ölkənin milli lideri Nazarbayev, Nazirlər Kabineti istefaya getdi, prezident parlamentin buraxılacağı haqqında anonslar verdi.
Etirazların ikinci günü təbliğatın ritorikası daha da sərtləşdi. Rusiyaya bağlı media agentliklər Qazaxıstanda etirazların Qərb tərəfindən hazırlanmış süni hadisə olması təbliğatını aparır.
Xatırladım ki, Qazaxıstanda 2011-ci ildə Janaozendə qanlı etirazlar olmuşdu, lakin son illərin bu tip hadisələrini nəzərə alsaq, müstəqillik illərində ən böyük daxili problemlərlə üzləşdiyi görüntüsü, ölkənin uçurumun astanasında olması, xaosun davam etdiyi küçələrdə proseslərin hər an nəzarətdən çıxa biləcəyi təəssüratı var.
Qazaxstan höküməti 2021-ci il dekabrın əvvəlində QRU-da işləyən və geniş spektr məxfi məlumatları Rusiyaya ötürən nazir müavinlərindən birini həbs edib.
Son iki gündə QRU şəbəkəsinin telegram kanalları seqmentində anti-Qazaxıstan hekayələrinin kütləvi şəkildə yayılması, Nazarbayev-Tokayev hökumətinin rusofob və mübahisəli dost kimi xarakterizə olunması gedir.
Bu şəbəkənin təbliğatında müşahidə etdiyimiz, ən çox tirajlanan mövzuları arasında etirazlarda "Böyük Britaniya izi", “Qazax xalqının ədalət naminə üsyanı", “Maydandan Suriyaya Qazaxıstan faciəsinin qaranlıq ssenariləri”, Qazax limitrofunun (çar imperiyasının dağılması ilə meydana gələn dövlətlər) dağılması və yerli “rus dünyası”nı qorumaq üçün Qazaxstanın şimalına rus qoşunlarının göndərilməsi zərurəti” və s. tezislər üstünlük təşkil edir.
Paralel olaraq hakimiyyətin reaksiyası sərtləşir, mülki və hərbi idarələrə hücum çağırışlarının qanunla cəzalandırılacağı haqqında xəbərdarlıq edilir.
Polis və təhlükəsizlik qüvvələri nümayişləri gözyaşardıcı qazla dağıdır, etirazçıların həbsləri davam edir, sosial şəbəkələr, internet saytları və messencerlər bloklanır. Öncə Manqışlaq vilayətində və Almatıda, daha sonra isə bütün ölkədə fövqəladə vəziyyət elan edilir.
Hökümətin sərtləşməsi üzərindən aparılan təbliğat isə 2020-ci il Belarusda izlədiyimiz dəst-xətti xatırladır.
Əlbəttə, Kremlin bu “xidməti” təmənnasız deyil, bunun müqabilində Qazaxıstanı “Avrasiya Gömrük İttifaqı” iki il öncə razılaşmadığı məqamlara razı salmaq məqsədi güdür. Etiraf etmək lazımdır ki, ölkədə indiki xaos Rusiyaya bunun üçün geniş imkanlar pəncərəsi yaradır. Bu isə, təxminən, rusiyalı siyasətçilərin və xüsusi xidmət orqanlarının tez-tez səsləndirdiyi “Mərkəzi Asiyanı əldə saxlamaq üçün Belarus ssenarisi kimi bir şey” təklifini xatırladır”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
