“Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması, şübhəsiz ki, regionda vəziyyətin yaxşılığa doğru getməsinə kömək edəcək. Ona görə də biz Ankara və İrəvanın dialoqa başlamaq üçün atdığı son addımları alqışlayırıq”. Bunu Rusiya Xarici işlər nazirinin müavini Andrey Rudenko bildirib.
O qeyd edir ki, çətin normallaşma məsələsini həll etmək üçün bu ölkələr tərəfindən xüsusi nümayəndələr təyin edilib: “Vasitəçi kimi istənilən formada kömək etməyə hazırıq”. Xatırladaq ki, Türkiyə və Ermənistanın xüsusi nümayəndələri yaxın tezlikdə Moskvada görüşəcəklər. Rusiyanın BMT yanında daimi nümayəndəsinin birinci müavini Dmitri Polyanski bütün bunları çox vacib hesab edir: “Biz yaxın regional əməkdaşlığın tərəfdarıyıq və Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasını alqışlayırıq. Görüşün Moskvada keçirilməsi sürpriz deyil, bizim həm Türkiyə, həm də Ermənistanla yaxşı tərəfdaşlığımız var. İqtisadi və regional şəbəkələri təşviq edirik”. Onun sözlərinə görə, tərəflər arasında inamsızlıq və şübhə var: “Ona görə də bunun öhdəsindən gəlmək lazımdır və bacarsaq, Ermənistanla Türkiyə arasında normal qonşuluq münasibətlərinin yenidən qurulmasından bütün dünya faydalanacaq”. Rusiyalı ekspert Yuri Mavaşev qeyd edir ki, Kreml Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallşamasında maraqlıdır: “Çünki bu halda Ermənistan Qərbin orbitinə yuvarlanmayacaq. Rusiya bunu yaxşı bilir. Amma siyasətin reallığı qaliblər və məğlublar olduğunu ehtiva edir. Şəxsən mən Türkiyənin Azərbaycanla üst-üstə düşən mövqeyindən geri çəkilə biləcəyini təsəvvür etmirəm. Münasibətlərin sahmana salınmasından danışmaq hələlik çətin olsa da, Türkiyə tərəfi Ermənistanla münasibətləri düzəltməyə çalışır. Lakin sülh sazişi, bütün problemlərə nöqtə qoymaq Türkiyə ilə Azərbaycana yox, Ermənistana lazımdır. Bakı isə bu nöqtəni artıq qoyub”.
Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının sözçüsü Ömər Çəlik də məsələyə bu prizmadan yanaşır: “Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Ermənistanla münasibətlərin normallaşması məsələsində irəli sürdüyü bir sıra şərtlər vardı. Bunlardan biri Azərbaycanın bu məsələyə pozitiv baxması idi. İkinci mühüm məsələ - dövlətimizin başçısı arxivlərin açılmasını, saxta “erməni soyqırımı” mövzusu ətrafında siyasətçilərin və parlamentarilərin deyil, tarixçilərin işləməsini və hər kəsin də nəticələrə hörmətlə yanaşmasını ifadə edib. Ermənistan tərəfi indiyə qədər Türkiyənin arxivlərin açılması məsələsində inamlı tərzdə ortaya qoyduğu bu mövqeyə münasibət bildirməyib”. İkinci Qarabağ müharibəsi ilə işğalın başa çatdığını diqqətə çatdıran Ömər Çəlik vurğulayıb ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Cənubi Qafqazda sülhü təmin etmək üçün aydın mövqe ortaya qoyublar. Məqsəd gərginliyi azaltmaq və sabitliyə nail olmaqdır: “Türkiyə ilə Ermənistan arasında normallaşma prosesinin təmin edilməsi çərçivəsində bir iradə ortaya çıxıb. Yaddaşımızın ən böyük həssaslığı azərbaycanlı türk qardaşlarımızın bu normallaşma prosesinə müsbət münasibətidir. Azərbaycan türk qardaşlarımız bu normallaşma prosesinə müsbət baxdıqlarından və Prezident İlham Əliyev də məsələyə münasibətdə müsbət fikirdə olduğu üçün Türkiyə bu addımları regionda sülhə töhfə vermək, bölgədəki gərginliyi azaltmaq və hər zaman olduğu kimi öz inamını və xoş niyyətini göstərmək üçün atır”. Türkiyənin Ermənistan üzrə xüsusi nümayəndəsi, səfir Sərdar Kılıçın Ermənistanın müəyyən etdiyi xüsusi nümayəndə ilə görüşəcəyini bildirən Ömər Çelik deyib ki, normallaşma prosesi baş verərsə, bir çox addımlar atılacaq. İlk atılacaq addımlardan biri, bəlkə də, İstanbul-İrəvan çarter reyslərinin bərpası ola bilər.
Ermənistanda isə münasibətlərin normallaşmasına hələ də mənfi mövqedən yanaşan qüvvələr var. Belə qüvvələr ilk növbədə Ermənistan konstitusiyası ilə bağlı Prezident İlham Əliyevin dediklərinə diqqət çəkir. Xatırladaq ki, bu ilin sentyabrında Prezident İlham Əliyev Türkiyənin “Anadolu” Agentliyinə müsahibəsində bu xüsusda bildirib: “Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşmasına gəldikdə, əlbəttə, biz istəyirik ki, bütün bölgədə sülh olsun... Ermənistan konstitusiyasında Türkiyəyə qarşı torpaq iddiası var, ondan əl çəkməlidir. Öz konstitusiyasını yenidən işləyib qəbul etməlidir. Ermənistan kimi gücsüz və bu gün tamamilə darmadağın edilmiş ölkə Türkiyə kimi nəhəng ölkəyə qarşı necə torpaq iddiasında ola bilər? Bu, psixi xəstəliyə bənzəyən bir şeydir. Ona görə Türkiyəyə və Azərbaycana qarşı iddialardan əl çəkməlidirlər. Azərbaycanla olan münasibətləri normallaşdırmalıdırlar və mən əminəm ki, Türkiyə tərəfi hər zaman bölgədə sülhün və genişmiqyaslı əməkdaşlığın tərəfdarı olub. Bu gün də belədir və Türkiyədən çox müsbət siqnallar gəlir. Amma Ermənistanda bunu gərək çox düzgün dəyərləndirsinlər”. Ermənistan parlamentinin müxalif deputatı Andranik Tevanyan İrəvanın Azərbaycan tərəfinin dediklərini qəbul edəcəyini bildirir: “Ermənistanda konstitusiya dəyişiklikləri tələbi İlham Əliyev tərəfindən açıq şəkildə irəli sürülüb. Məqsəd Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsinin əsas müddəalarından imtina etməkdir”. O qeyd edib ki, Türkiyə və Azərbaycan Ermənistan dövlətinin əsasını aradan qaldırmaq istəyir və “xalqın baş naziri” buna hazırdır: “Nikol Paşinyan de-fakto bəyannaməni rədd edib, Qarabağı Azərbaycan hesab edib və “soyqırım”ın beynəlxalq səviyyədə tanınması məsələsini bir kənara qoyub. İndi ondan de-yure imtina tələb edirlər. Nikol da bu ilkin şərtin tərəfdarıdır. Yəni konstitusiya dəyişikliyi təkcə kreslo saxlamaq cəhdi deyil, həm də İlham Əliyevin 4-cü ilkin şərtidir. Paşinyan digər ilkin şərtləri yerinə yetirib və ya razılıq mərhələsindədir”.
Samirə SƏFƏROVA
