“İnteqrasiya və inkişaf” ictimai təhlil və analitik tədqiqat mərkəzi tərəfindən hazırlanmış “Sovet Ermənistanı erməni xalqının tarixi taleyində” kitabının “Ermənistan SSR 70 il ərzində mühüm sivilizasiya mərhələsi keçmişdir” mövzusunda təqdimatı və müzakirəsi “Avrasiya” ekspert klubunun əlaqələndiricisi Aram Səfəryan, Ermənistan EA-nın Tarix institutunun professoru, Karen Xaçatryan və “Armenpress” agentliyinin direktoru, Aram Ananyan tərəfindən təşkil edilİB 29 noyabr 2020-ci il ərəfəsində.
Yuxarıda göstərilən tarixdən yüz il əvvəl RSFSR ilə Ermənistan Respublikası arasında 2 dekabr 1920-ci ildə İrəvan şəhərində bağlanan müqaviləyə və razılaşmaya görə, bu cür adlanan ölkədə Sövet hakimiyyəti qurularaq 71 il davam edib.
Hay sürüsü həyasızcasına bildirir ki, bu müqavilə və tarixi gedişat nəticəsində SSRİ kimi nəhəng dövlətin təməl daşının qoyulmasında, bütün müdafiə sənayesinin, elmi-texniki tədqiqat sahələrin inkişaf etdirilməsində və dünya miqyasında gücə çevrilməsində onların (“insan kapitalı kimi əvəzolunmazlıqları” - Aram Ananyan) müstəsna xidmətləri olub, rus xalqı ilə sarsılmaz ittifaqları əbədiyən mövcud olacaq, çünki “erməni” xalqının tərəqqisi Rusiya ilə ittifaqda və Avrasiya İqtisadi Birliyində iştirak etməklə mümkündür (Aram Safaryan), belə ki, bu müddət ərzində “erməni” əhalisinin sayının 5 dəfə artması (1920-ci ildə 700 min, 1989-cu ildə 3,5 milyon nəfər) məhz bu birlik sahəsində mümkün olub (Karen Xaçatyan). Və yenə də bu hay sürüsü özlərini sivil cəmiyyətin (keçmiş SSRİ-də və inkişaf etmiş ölkələrin timsalında) üzvləri, toplumu kimi tanıtmaqdan bir daha usanmır-utanmır. Təki onlara kürsü verilsin.
İbtidai insan sürüləri öz genetik xislətlərinə uyğun olaraq həmişə siyasi-inqilabi hadisələr zamanı, amansız repressiya və müharibə illərində, eləcə də sonrakı mərhələlərdə təqiblərə məruz qaldıqlarını, canlarını qurban verdiklərini, uzaq Altay diyarına sürgün edildiklərini... xüsusilə vurğulayaraq, “sitəmkeş” və “məzlum xalq” olduqlarını bir daha önə çəkməyi, dünyaya car çəkməyi yaddan çıxarmırlar.
Təbii ki, Afrikanın cəngəlliklərində, rütubətli-savanna meşələrindən, tropik səhra, quru çay vadilərindən (Omo, Afar və Nil çayları), çılpaq qayalıqlarındakı mağaralardan e.ə. II-I minilliklərdə Ərəbistan, Kiçik Asiya və Balkan yarımadalarına, Egey və Aralıq dənizi adalarına (Roma-Yunan imperiyası hüdudlarında) səpələnən ibtidai hay sürüsü ilkin gen yaddaşının, bioloji-genetik təsirindən heç vaxt uzaqlaşa (bu fiziolji tərzə yadlaşa) bilmədiyindən, instinkt hərəkətlərinə məsuliyyət hissindən uzaq canlılardır. Ona görə də onların həyasızlığı sonsuzluğa qədər uzanır, yeni forma kəsb edir və bütün sosial-ictimai təbəqələrini əhatə edir.
Bu baxımdan “Sovet Ermənistanı erməni xalqının tarixi taleyində” kitabının müzakirəsində çıxış edən “Avrasiya” ekspert klubunun sosial şəbəkə üzrə icraçı direktoru Qarik Arutyunyan da istisnalıq təşkil etmir. Bu canlı “erməni” xalqını sivil cəmiyyətin bir parçası və yüksək intellektə malik varlıq kimi uydurma təxəyüllünə 1985-1990-cı illərdə SSRİ məkanında respublikalar arasında adambaşına düşən istehsal edilən ümumi məhsulun dəyəri ilə (ABŞ dolları ilə) istehlak həcminin dəyərini müqayisə edir və belə bir nəticəyə gəlir ki, yalnız Ermənistan SSR-də bu rəqəm 45.500-121.700 nisbətindədir, yeni “erməni” xalqının təlabatının ödənilməsinə digər xalqlarla müqayisədə dövlət büdcəsindən təqribən 5 dəfə artıq pul ayrılıb. Bəs, nəyə görə? Açması yenə də Q.Arutyunyanın yozmasında əsl “erməni”cədir:
“Ermənistanda yüksək səviyyəli və geniş şəbəkəyə malik elmi-texniki tədqiqat mərkəzləri, müdafiə sənayesinin mərkəzləri olduğundan, yüksək elmli-intellekyual bazanın qorunub saxlanılnası əsas səbəb olub”. Yəni SSRİ-də sivilizasiya mərkəzi ancaq “Ermənistan SSR” olub.
Hay həyasızlığına, saxtakarlığına, uydurmasına, sağalmayan xəstə təxəyyülünə və avam xülyasına... başqa nümunə axtarmağa dəyərmi? Təhlilə ehtiyac yoxdur.
Amma bəzi tarixi faktların xatırlanmasına ciddi ehtiyac var.
1813 və 1828-ci illərdə Rus-İran müharibələrinin nəticəsində Azərbaycanın ərazisindəki Naxçıvan, İrəvan və Qarabağ xanlıqlarının sərhədləri hüdudunda yaradılan qondarma İrəvan vilayətində, daha sonra Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin tarixi ərazisində 1918-ci ildə qurulan Ermənistan Respublikasında, 1929-1930-cu illərdə Naxçıvan MR-nın Şərur, eləcə də Qazax, Tovuz, Gədəbəy, Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonlarının inzibati-ərazi vahidlərinin bir hissəsi hesabına ərazisi 29 min kv. km-ə çatdırılan Ermənistan Respublikasında yuva quran ibtidai insan - hay sürüsünün təkcə 1920-1991-ci illərdə (əslində bütün dövrlərdə olduğu kimi) kökənli müsəlman-türk əhalisinə qarşı yönəlik irticaçı siyasi-hərbi təcavüzləri onların hansı səviyyəyə uyğun olduqlarını bir daha sübut edir.
Müsəlman-türk soydaşlarımıza qarşı amansız təcavüz və soyqırım faciələrini həmin dövrdə “Ermənistan SSR”-də hay kilsəsinin rəhbərliyi ilə onun silahlı-quldur seperatçı qüvvələri tərəfindən yaşadılan və həyata keçirilən tarixi-coğrafi hadisələri mərhələlər üzrə aşağıdakı kimi səciyyələndirmək olar:
- 1920-1930-cu illər dövrü - sovetləşmənin birinci onilliyində - müxtəlif xarici ölkələrdən (Fransa, Livan, Misir, Türkiyə, Yunanıstan, Bolqarıstan...) köçürülən hay ailələrinin Qərbi Azərbaycan boyunca yerləşdirilməsi;
- 1930-1940-cı illər dövrü - Qərbi Azərbaycanda müsəlman-türk əhalisinin dini və elmi ziyalılarının kütləvi repressiyası;
- 1940-1950-ci illər dövrü – müsəlman-türk əhalisinin müharibəyə kütləvi göndərilməsinin təmin edilməsi və eyni zamanda uzaq yerlərə (Azərbaycan SSR, Qazaxıstan SSR, Özbəkistan SSR...) köçürülməsi;
- 1950-1960-cı illər dövrü - demoqrafik vəziyyətin hay ailələrinin xeyrinə dəyişdirilməsi və müsəlman-türk əhalisinin növbəti deportasiyası;
- 1960-1970-ci illər dövrü - respublika səviyyəsində kökənli-yerli əhaliyə qarşı siyasi, ictimai və etnik soyqırım siyasətinin yürüdülməsi, tarixi ocaqlarından zorla qovulması;
- 1970-1980-ci illər dövrü - 350 min nəfərdən çox müsəlman-türk qövmünün dədə-baba torpaqlarından qovulması üçün iqtisadi-ideoloji zəminin hazırlanması ilə bağlı SSRİ rəhbərliyindən razılıq alınması;
- 1980-1990-cı illər dövrü - “Ermənistan SSR” adlanan Qərbi Azərbaycanda özgürlüyünə təcavüz edilən 300 min nəfərə yaxın soydaşımıza, əski oğuz-türk ocaqlarına qarşı soyqırım siyasətinin SSRİ hakimiyyətinin yüksək dairələrinin siyasi-hərbi havadarlığı sayəsində həyata keçirilməsi.
Qərbi Azərbaycanda hay kilsəsinin təşkilatçılığı və rəhbərliyi altında müsəlman-türk əhalisinə qarşı dini, irqi ayrıseçkilik siyasətinin yürüdülməsi, məzmunu, üsulu və mahiyyəti həmişə “hay xisləti”nə uyğun olub. Bu mənada, istər XIX əsr boyunca olsun, istərsə 1900-1917-ci, ya da 1918-1920-ci illər olsun, onların siyasəti eyni siyasi-hərbi məqsəd güdüb.
Həmçinin də 1920-1930-cu illər mərhələsində.
Bu onillik kəsimdə Qərbi Azərbaycanın Göyçə, Ağbaba, Şirəel, Zəngibasar, Vedibasar, Zəngəzur mahallarının, Naxçıvan MR-ın Şərur nahiyəsinin Kərki kəndi və ona bitişik Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Gədəbəy, Tovuz, Qazax rayonlarına aid... kəndlərinin torpaqları hesabına sahəsi 29 min kv.km-ə çatdırılan Ermənistan SSR (1929-cu ildə) “erməni dövləti” kimi tarixə, zorla olsa da, sırındı. Nəticədə, dünyaya sərələnmiş hay sürüsünün mərkəzləşmiş terrorçu-seperatçı ocağının (həm din, həm də idarəetmə timsalında) rəsmi ünvanı müəyyən edildi.
1920-1930-cu illərdə dövlət orqanlarında, əsasən hüquq-mühafizə, daxili işlər, təhlükəsizlik... mərkəzlərində 1920-ci ilədək çar Rusiyasının ordusunda Osmanlı Türkiyəsinə və Azərbaycana qarşı işğalçılıq, xalqlarına yönəlik soyqırım, amansız qətliamlar törətmiş daşnak-quldur dəstələrinin əsgər və zabit heyətinin üzvləri yerləşdirilib. Məqsəd, yerli müsəlman-türk özünümüdafiə dəstələrinin üzvlərini tanıdıqları üçün onlara qarşı “trotskiçilərə qarşı mübarizə” şüarı ilə kütləvi təhdidlərin, təqiblərin aparılması olub.
Artıq yeni mərhələdə, dünyanın ictimai-siyasi həyatına nüfuz edən sosializm sisteminin tələblərinə rəğmən, “Ermənistan SSR” olaraq Rusiya boşeviklərinin dəstəsinə qoşulmuş hay-daşnak ünsürlərinin (S.Şaumyan, A.Mikoyan, N.Korqanyan...) və hay kilsəsinin müsəlman-türk dünyasına qarşı təlimatları əsasında üç əsas istiqaməti strateji məqsədlərinə uyğun taktiki əsas hədəf kimi müəyyənləşdirib:
- tarixi ərazilərini məcburi tərk edən müsəlman-türk ailələrinin yaşadıqları məkanlara xarici ölkələrdən hay ailələrinin köçürülməsi və yerləşdirilməsi;
- hay kilsəsinin faşist ideologiyasının yayılması və genişləndirilməsi (yeni məzmun və formada);
- daşnak silahlı quldur dəstələrinin leqal və qeyri-leqal fəaliyyətlərinin yerli, regional və beynəlxalq səviyyədə əlaqələndirilməsi;
- hay toplumunun vahid birliyinin siyasi, hərbi və ictimai qüvvəsinin dünya miqyasında zərbə vasitəsinə çevrilməsi;
- 1920-ci ilədək hay kilsəsinə və daşnak quldurlarına qarşı Qərbi Azərbaycanda mübarizə aparmış “sosializm quruluşunun düşməni” adı ilə yerli özünümüdafiə dəstələrinin fəal üzvlərinin məhv edilməsi.
Bu əsas fəaliyyət istiqamətlərinin güclənməsinə təkan verən amillərdən biri də 1920-1930-cu illərdə “Daşnaksütyun” partiyasının strateji proqramına uyğun siyasəti pərdələnmiş şəkildə həyata keçirilmiş (A.F.Myasnikyan,1886-1925, “Köhnə və yeni Ermənistan” məqaləsi, 29.11.1921, “Seçilmiş əsərləri”, İrəvan ş., 1965; B.A.Boryan (1882-1938) “Ermənistan, beynəlxalq diplomatiya və SSRİ” əsəri, 1929), “Ermənistan SSR” müstəqil olaraq bir sıra xarici dövlətlərlə müntəzəm ticari münasibətlərin yaradılmasına, eləcə də İttifaq miqyasında iqtisadi əlaqələrinin formalaşmasına yiyələnib. Çünki qatı daşnak olan A.İ.Mikoyanın (1895-1978, 1918-ci ilin mart ayında Bakı şəhərində A.Srvantsyanın 3-cü briqadasının tərkibində xalqımıza qarşı törədilən soyqırım faciəsinin icraçılarından biri, 1926-cı ildən Sov.İKP-nın Siyasi Bürosunun üzvlüyünə namizəd, həmin ilin 14 avqust tarixindən sonra SSRİ Daxili və Xarici ticarət naziri) xüsusi xidmətləri olub.
Daha sonra, həmin dövrdə Ermənistan SSR Daxili işlər naziri olmuş Xaçatur Xlqatoviç Muqdisi-Astvetsaturyan (1898-1938) A.Ozanyanın (“Qərbi Ermənistan”ın diviziya başçısı) dəstəsində döyüşüb. Onların sırasında 1914-1917-ci illərdə Qafqaz cəbhəsində yaradılmış Erməni könüllü korpusunun komandanı, general-mayor Tovmas Nəzərbəyyan, I diviziya komandiri, general Aramyan, II diviziya komandiri, polkovnik Silikyan, Süvari briqadanın başçısı, polkovnik Qorqanyanın, Mikvelyanın.. da adları çəkilir.
Həmin mövzuda daha geniş elmi-nəzəri təhlil Moskva Sosial Elmlər İnstitutunun əməkdaşı Aleksandr Svarantsın “Region və dünya” jurnalının (İrəvan şəhərində, “Qara və Xəzər dənizi regionu üzrə İctimai, siyasi və sosial tədqiqatlar instututunun nəşriyyatında rus dilində çap edilən) 2014-cü il, 1-2-ci nömrəsində, III cild, səhifə 31-46-da işıq üzü görən “I erməni respublikasında güc strukturlarının yaranması xüsusiyyətləri və onların sonrakı mərhələlərdə döyüş fəaliyyəti” başlıqlı məqaləsində verilir. Yəni çar Rusiyasının Qafqaz cəbhəsinin hay mənşəli yüksək çinli zabit və nizami döyüşçü dəstələri 1920-1930-cu illərdə Ermənistan SSR-nin güc mərkəzlərinin əsas heyətini təşkil etməklə, yeni yaradılmış SSRİ guşələrində də məqsədli şəkildə yerləşdirilib.
Bu baxımdan, 1920-1930-cu illəri “Ermənistan SSR” üçün növbəti illərdə yerli, kökənli müsəlman-türk əhalisinin repressiyası, qovulması, sürgün edilməsi, dədə-baba torpaqlarından təcrid edilməsi və nəhayətdə bu ərazilərdə bütünlüklə hay sürüsünün yerləşdirilməsi üçün başlanğıc dövr kimi qiymətləndirmək olar.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
