şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Azərbaycanda ötən əsrlərdə ilkin xalça və xalça məmulatı necə hazırlanırdı... - FOTO

Image


Bu gün sevə-sevə danışdığımız Şöhrətli Azərbaycan xalzaları və xalça mə'mulatları çox da asan başa gələn sənət növü deyildi. Hərçənd indi də bu sənətin çətinliyi göz qabağındadı.

Keçmişdə xalça və xalça mə'mulatları hazırlamaq üçün hansı proseslərdən keçmək lazım gəlirdi. Xalçaçılıqda lazım olan o zamanki üfüqü dəzgahlar, xalça toxuma üçün yun saplar.

Xalça toxumada lazım olan əsas materiallar içərisində yun əsas yer tutur. Xalçanən xovunu təşkil edən,onun əriş və arqacdan ibarət karkasını əmələ gətirən, rəng və naxış daşıyıcısı olan yun ipdir. Ona görədə yun ipin fiziki-texniki xassələri, liflərinin uzunluğu və rəng qəbul etmə qabiliyyəti və növü diqqəti cəlb edir. Yun iplər zərif,qaba,yarımqaba növlərə ayrılır. Merinos qoyunun yunu zərif yun adlanır. Çünki liflərinin diametri 15-25 mikron olur. Xalçaçılıqda isə liflərinin diametri 25-35 mikron, və daha çox olan qaba və yarımqaba yunlardan istifadə olunur.

Xalça toxumaq üçün,bir çox qədim xalqlarda İbtidai yundarama, və yunəyirmə işləri üçün sadə daraq və cəhrədən,eləcə də toxuculuqda və üfüqü dəzgahlardan istifadə olunmuşdur.

Bu sadə alət və dəzgahlar zahirən fərqlənsə də, təxminən eyni funksiyanı yerinə yetirmək üçün işlədilmişdir.

Qədim Azərbaycanda şal,palaz,cecim bə s. hazırlanmasında üfüqi dəzgahlardan

İstifadə olunmuş və bu, öz dövrünün texniki nailiyyəti hesab edilmişdir. Palazçılığın müəyyən inkişaf səviyyəsində, meydana gələn xalçaçılıqda da eyni üfüqi dezgahlardan istifadə edilmişdir. Bir sıra Şərq ölkələrində, xüsusilə kənd yerlərində köçəri tayfalar arasında hələ indi də bu qaydalar tətbiq olunmaqdadır.

Üfüqi dəzgahlar alt və üst ox vəzifəsini yerinə yetirən saf, yonulmuş iki möhkəm ağacdan, kücü və kücü ağaclardan və digər hissələrdən ibarətdir. Onlar yerə bərkidilmiş 4 ağaca bağlanır,əriş oxlara sarınır və onlara tarımlıq əsasən ağac mıxlarla verilir.

Şaquli dəzgahlara nisbətən üfüqi dəzgahlarda bir sıra hissələr ixtisar edilir, uzun ölçülü mə'mulat toxumaq üçün hündür tavan lazım olmur. Çadırda,hətta açıq havada bu növ dəzgahlardan istifadə etmək, el köçərkən, yarımçıq dalmış işi asanlıqla yığıb başqayerdə qurmaq olur. Lakin bütün əsas texnoloji proseslər icra olunurkən,toxucu irəliyə doğru əyildiyi üçün, vaxtından əvvəl yorulur, əmək məhsuldarlığı aşağı düşür.

Bundan əlavə, üfüqü dəzgahların əksəriyyətində texniki avadanlığın ancaq 50%-dən, dəzgahın bir üzündən istifadə edilir.

XlX əsrdə şaquli dəzgahlar (hərəkət edən dəzgahlar) tətbiq edilməyə başlanıldı. Bu dəzgahları bir istiqamətdən, digər yerə yeritmək ,bir otaqdan, digər otaqa asanlıqla keçirmək mümkün olur. 1955-ci ildən sonra avtomat tipli dəzgahlar yaratdılar ki Xalça dəzgahları dəmir dəzgahlarla əvəz edildi. Üstlərinə bağlanmış kücüləri sağa, sola çevirərərək əl əməyini tezləşdirən asan dəzgahlardan istifadə edilməyə başlandı, bunlar ən çox xalça e'malatxanalarında və xalça sexlərində istifadə olunmağa başladı. Bu da xalçaçılq sahəsində əl əməyinin sürətini xeyli asanlaşdırıb xalçaların keyfiyyətini artırdı. Get-gedə müasir tipli dəzgahlar köhnələri əvəz etməyə başlandı.

Tarixə çevrilən Azərbaycan xalçaları.

Azərbaycan xalçalarının hər biri bir tarixdir.

Çünki bu Azərbaycan xalçalarının hərəsinin öz ərazisi, öz məkanı,öz tarixçəsi var.

Azərbaycan xalçaları dünyada tanınır.

Dünya müzeylərini bəzəyən Təbriz, Quba, Qarabağ xalçaları və öz gözəl naxışları, xalçalarda ən çox Quba xalçalarında qurulmuş kompazisiyalarıyla ceçilən başqa bir gözəllik yaradan əlvanlığı,ilmə sıxlığı ilə seçilən dəyərli və hər dövr üçün öz dəyərini itirməyən, günü-gündən qiymətini,dəyərini artıran xalcalardır. Quba-Şirvan xalçaları, Təbriz

xalçaları, Qarabağ xalçaları Dünya muzzeylərini bəzəməklə bərabər, həmin muzeylərin koçleksiyalarında ən dəyərli əşya kimi gündən-günə qiiymətini artıran, və Azəbaycan tarixini özündə əks etdirən gözəl sənət əsərləridir. Azərbaycan qadınları o qədər gözəl və dəyərlidir ki, evdə oturub xalça sənətini yaratmaqla bərabər bu günümüzə gətirb çatdıra bilmişlər.Azərbaycan xalçaçıları.

Ən gözəl rəssamlardır. Hər birimizin evində bu gözəl. xalçalardan olmalıdır. Çalışın öz qızlarınıza bu gözəl sənətin öyrənməsinə şərait yaradasınız. Bu sənəti yaşadaq ki, tariximiz yaşasın.

Azərbaycan xalçalarında Naxışlar.

Azərbaycan incəsənətində, başqa sənətlər sırasında dəyərli, qiymətli sənət əsəri sayılan xalçalarımız, dünya xalçaları sırasında özünəməxsus yeri vardır ki, əlvanlığı, orijinallığı ilə seçilən, ğözəlliyi ornament-naxışlarilə göz oxşayan, sayılıb seçilən sənət əsəri olmuşdur.

Dünya muzeylərinin, şəxsi kolleksiyalarını bəzəyən xalçalarımız, orijinallığına, tarixinə, təbii, həndəsi, təbii naxışlarına görə, sıxlığına ğörə, dünya muzeylərində, şəxsi kolleksiyalarda fərqlənən xalça, kilim, və digər xalça mə'mulatları naxışları və əlvanlığı ilə seçilir.Xalçaçılıq dekorativ-tətbiqi sənət növləri içərisində, həm çətin və şərəfli sənət növüdür.

Çünki, xalça toxumaqdan ötrü vacib mənbə olan qoyunçuluğu inkişaf etdirərək, mironus qoyunun yunundan xalçanın uzadılmasında istifadə olunan əriş hazırlamaq, iplik halına salmaq lazım gəlirdi. Ərişlərin arğacları hazırlanmalı, dəzgaha uzadılmalı idi. Ozamanki dəzgahlar da əldə yonulmuş 4 oxdan ubarət idi.

Xalçalar, toxuculuq necə yaranmış, əvvəl hansı proseslərdən keçmişlər.

Mə'lum olduğu kimi, hələ ilkin palazlar yaranana qədər insanlar,sadəcə olaraq müxtəlif heyvan dərilərindən,döşəmə vasitəsi kimi istifadə etmişlər. Dərilərin tükünü yolmaq, təmizləyib daramaq mümkün olduğundan,sonra keçələr meydana çıxmış, əyirmək mümkün olduqda keçəçilikdən sonra palazçılıq meydana gəlmişdir.

Keçə hazırlamaq üçün əvvəlcə lazım olan ölçüdə möhkəm bir parça hazırlayıb yerə salır, sonra daranmış yunu 30-40 sm qalınlığında həmin parçanın üstünə yığırlar. Hazırlanacaq

keçənin qalınlığı və möhkəmliyi parçanın üstünə yığılan qalınlığından, Sıxlıq və seyrəkliyindən, texniki icra işindən asılıdır. Texniki icra işində yunun rütubət qəbul etmə, qıvrılma və təzyiq altında sıxılıb, kiçilmə (həcm e'tibarıilə),,xassəsindən istifadə edilir. Ona görə də üstünə yun yığılmış parçanı tədricən uzununa qatlayır,qatladıqca da üstünə isti su tökür, toxmaq, ağır dəyənək və xüsusi alətlərlə döyüb, cıxıb kiçildirlər, bir neçə dəfə təkrarladıqdan sonra onu xüsusi alətlərlə döyüb istənilən qalınlığa yetirirlər. Elə buna əsasən də keçə hazırlama texnikasına Salma - döymə texnikası deyirlər.

Keçəçilik Azərbaycanda çox uzaq keçmişdən olmuşdur. Soyuq yerlərdə keçədən alaçıq kimi,

döşəmədə məişətdə, təsərrüfatda və hərbi yürüşlərdə istifadə edilmişdir. Keçəçilikdə yunun təbiirəngindən istifadə edilmiş, bədii tərtibat vermək üçün, başqa rənglərdən barmaq qalınlığında ip hazırlayıb, keçənin üstünə düzüb, sonra döymüşlər. Bu qayda ilə keçəyə istənilən naxışı salmaq mümkündür.

Sonralar; palaz, kilim, cecim və bunların o oxşarı olan diğər mə'mulatın hazırlanmasında

Keçə texnikasından istifadə olunur. "Keçmə" adlanan palaz texnikası əriş uzatmaq,bir növ arqac keçirməkdən ibarətdir.Əriş və arqacın hər ikisinin müqavimət dərəcəsini artırmaq üçün onları xalça materiallarına nisbətən daha çox tovlayırlar.

Palaz texnikasında əriş və arqacın sıxlığı bərabər olmur. Ərişin sıxlığı hər 10 santimetrdə 12-20 cütə (xalçaçılıqda iki əriş bir ilmə adlandığı halda,burada "cüt" sözü işlədilir,arğacın sıxlığı isə 20-60 cütə qədər olur. Keçmişdə bunların hər ikisi yundan hazırlanmışdır. İndi əriş üçün 28/18,34/18 M-li pambıq ərişlərdən,arqac üçün isə 3/2, və 4/2 M-li iplikdən istifadə edirlər. Keçmə texnikası ilə palaz və kilim mə'mulatında ən'ənəvi naxışlarla yanaşı onlara əsasən daha mürəkkəb ornamental və tematik kompazisiyalar yaratmaq mümkündür.

Əmrullayeva Mehriban İbrahim qızı



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

21.11.2026 / 15:35
TRIPP layihəsinə rəsmən start verilir... Paşinyan anons etdi - Ermənistan Azərbaycan və Türkiyənin enerji şəbəkəsinə qoşulur...

21.11.2026 / 15:34
Mehriban Əliyeva və Vyetnamın birinci xanımı Hanoyda İrs Evində olublar - FOTO

21.11.2026 / 15:05
Prezident: "Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq"

21.11.2026 / 15:02
"Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır" - Prezident İlham Əliyev

21.11.2026 / 14:59
"Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 14:56
"Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur" - To Lam

21.11.2026 / 14:53
Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və Birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib - FOTO

21.11.2026 / 14:06
Almaniyadan İrəvana mesaj - sülh müqaviləsi üçün Konstitusiya dəyişdirilməlidir

21.11.2026 / 13:43
Trampın İranla müharibə planına maliyyə əngəli – Demokratlar Konqresə ultimatum verdi...

21.11.2026 / 13:25
Saxlanılan şəxsin üzərindən 5 kq-dan çox narkotik çıxdı

21.11.2026 / 13:14
İran təhdidi ABŞ nazirini hərbi bazaya sığınmağa məcbur etdi – Bessentdən Tehrana sərt mesaj...

21.11.2026 / 12:58
DİN narkotikə görə həbs olunan vəkil Orxan Kəngərli və digərləri ilə bağlı görüntülər yaydı - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 12:10
Avtomobil almaq üçün götürdüyü krediti tanışı oğurladı....

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Müdafiə Nazirliyində NATO nümayəndə heyəti ilə görüş olub

21.11.2026 / 09:36
Rusiya Türkiyənin S-400 sistemlərini üçüncü ölkəyə satması məsələsini müzakirə edir...

21.11.2026 / 09:11
Avtoxuliqanlıq edən daha bir sürücü həbs edildi

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ