Bu gün sevə-sevə danışdığımız Şöhrətli Azərbaycan xalzaları və xalça mə'mulatları çox da asan başa gələn sənət növü deyildi. Hərçənd indi də bu sənətin çətinliyi göz qabağındadı.
Keçmişdə xalça və xalça mə'mulatları hazırlamaq üçün hansı proseslərdən keçmək lazım gəlirdi. Xalçaçılıqda lazım olan o zamanki üfüqü dəzgahlar, xalça toxuma üçün yun saplar.
Xalça toxumada lazım olan əsas materiallar içərisində yun əsas yer tutur. Xalçanən xovunu təşkil edən,onun əriş və arqacdan ibarət karkasını əmələ gətirən, rəng və naxış daşıyıcısı olan yun ipdir. Ona görədə yun ipin fiziki-texniki xassələri, liflərinin uzunluğu və rəng qəbul etmə qabiliyyəti və növü diqqəti cəlb edir. Yun iplər zərif,qaba,yarımqaba növlərə ayrılır. Merinos qoyunun yunu zərif yun adlanır. Çünki liflərinin diametri 15-25 mikron olur. Xalçaçılıqda isə liflərinin diametri 25-35 mikron, və daha çox olan qaba və yarımqaba yunlardan istifadə olunur.
Xalça toxumaq üçün,bir çox qədim xalqlarda İbtidai yundarama, və yunəyirmə işləri üçün sadə daraq və cəhrədən,eləcə də toxuculuqda və üfüqü dəzgahlardan istifadə olunmuşdur.
Bu sadə alət və dəzgahlar zahirən fərqlənsə də, təxminən eyni funksiyanı yerinə yetirmək üçün işlədilmişdir.
Qədim Azərbaycanda şal,palaz,cecim bə s. hazırlanmasında üfüqi dəzgahlardan
İstifadə olunmuş və bu, öz dövrünün texniki nailiyyəti hesab edilmişdir. Palazçılığın müəyyən inkişaf səviyyəsində, meydana gələn xalçaçılıqda da eyni üfüqi dezgahlardan istifadə edilmişdir. Bir sıra Şərq ölkələrində, xüsusilə kənd yerlərində köçəri tayfalar arasında hələ indi də bu qaydalar tətbiq olunmaqdadır.
Üfüqi dəzgahlar alt və üst ox vəzifəsini yerinə yetirən saf, yonulmuş iki möhkəm ağacdan, kücü və kücü ağaclardan və digər hissələrdən ibarətdir. Onlar yerə bərkidilmiş 4 ağaca bağlanır,əriş oxlara sarınır və onlara tarımlıq əsasən ağac mıxlarla verilir.
Şaquli dəzgahlara nisbətən üfüqi dəzgahlarda bir sıra hissələr ixtisar edilir, uzun ölçülü mə'mulat toxumaq üçün hündür tavan lazım olmur. Çadırda,hətta açıq havada bu növ dəzgahlardan istifadə etmək, el köçərkən, yarımçıq dalmış işi asanlıqla yığıb başqayerdə qurmaq olur. Lakin bütün əsas texnoloji proseslər icra olunurkən,toxucu irəliyə doğru əyildiyi üçün, vaxtından əvvəl yorulur, əmək məhsuldarlığı aşağı düşür.
Bundan əlavə, üfüqü dəzgahların əksəriyyətində texniki avadanlığın ancaq 50%-dən, dəzgahın bir üzündən istifadə edilir.
XlX əsrdə şaquli dəzgahlar (hərəkət edən dəzgahlar) tətbiq edilməyə başlanıldı. Bu dəzgahları bir istiqamətdən, digər yerə yeritmək ,bir otaqdan, digər otaqa asanlıqla keçirmək mümkün olur. 1955-ci ildən sonra avtomat tipli dəzgahlar yaratdılar ki Xalça dəzgahları dəmir dəzgahlarla əvəz edildi. Üstlərinə bağlanmış kücüləri sağa, sola çevirərərək əl əməyini tezləşdirən asan dəzgahlardan istifadə edilməyə başlandı, bunlar ən çox xalça e'malatxanalarında və xalça sexlərində istifadə olunmağa başladı. Bu da xalçaçılq sahəsində əl əməyinin sürətini xeyli asanlaşdırıb xalçaların keyfiyyətini artırdı. Get-gedə müasir tipli dəzgahlar köhnələri əvəz etməyə başlandı.
Tarixə çevrilən Azərbaycan xalçaları.
Azərbaycan xalçalarının hər biri bir tarixdir.
Çünki bu Azərbaycan xalçalarının hərəsinin öz ərazisi, öz məkanı,öz tarixçəsi var.
Azərbaycan xalçaları dünyada tanınır.
Dünya müzeylərini bəzəyən Təbriz, Quba, Qarabağ xalçaları və öz gözəl naxışları, xalçalarda ən çox Quba xalçalarında qurulmuş kompazisiyalarıyla ceçilən başqa bir gözəllik yaradan əlvanlığı,ilmə sıxlığı ilə seçilən dəyərli və hər dövr üçün öz dəyərini itirməyən, günü-gündən qiymətini,dəyərini artıran xalcalardır. Quba-Şirvan xalçaları, Təbriz
xalçaları, Qarabağ xalçaları Dünya muzzeylərini bəzəməklə bərabər, həmin muzeylərin koçleksiyalarında ən dəyərli əşya kimi gündən-günə qiiymətini artıran, və Azəbaycan tarixini özündə əks etdirən gözəl sənət əsərləridir. Azərbaycan qadınları o qədər gözəl və dəyərlidir ki, evdə oturub xalça sənətini yaratmaqla bərabər bu günümüzə gətirb çatdıra bilmişlər.Azərbaycan xalçaçıları.
Ən gözəl rəssamlardır. Hər birimizin evində bu gözəl. xalçalardan olmalıdır. Çalışın öz qızlarınıza bu gözəl sənətin öyrənməsinə şərait yaradasınız. Bu sənəti yaşadaq ki, tariximiz yaşasın.
Azərbaycan xalçalarında Naxışlar.
Azərbaycan incəsənətində, başqa sənətlər sırasında dəyərli, qiymətli sənət əsəri sayılan xalçalarımız, dünya xalçaları sırasında özünəməxsus yeri vardır ki, əlvanlığı, orijinallığı ilə seçilən, ğözəlliyi ornament-naxışlarilə göz oxşayan, sayılıb seçilən sənət əsəri olmuşdur.
Dünya muzeylərinin, şəxsi kolleksiyalarını bəzəyən xalçalarımız, orijinallığına, tarixinə, təbii, həndəsi, təbii naxışlarına görə, sıxlığına ğörə, dünya muzeylərində, şəxsi kolleksiyalarda fərqlənən xalça, kilim, və digər xalça mə'mulatları naxışları və əlvanlığı ilə seçilir.Xalçaçılıq dekorativ-tətbiqi sənət növləri içərisində, həm çətin və şərəfli sənət növüdür.
Çünki, xalça toxumaqdan ötrü vacib mənbə olan qoyunçuluğu inkişaf etdirərək, mironus qoyunun yunundan xalçanın uzadılmasında istifadə olunan əriş hazırlamaq, iplik halına salmaq lazım gəlirdi. Ərişlərin arğacları hazırlanmalı, dəzgaha uzadılmalı idi. Ozamanki dəzgahlar da əldə yonulmuş 4 oxdan ubarət idi.
Xalçalar, toxuculuq necə yaranmış, əvvəl hansı proseslərdən keçmişlər.
Mə'lum olduğu kimi, hələ ilkin palazlar yaranana qədər insanlar,sadəcə olaraq müxtəlif heyvan dərilərindən,döşəmə vasitəsi kimi istifadə etmişlər. Dərilərin tükünü yolmaq, təmizləyib daramaq mümkün olduğundan,sonra keçələr meydana çıxmış, əyirmək mümkün olduqda keçəçilikdən sonra palazçılıq meydana gəlmişdir.
Keçə hazırlamaq üçün əvvəlcə lazım olan ölçüdə möhkəm bir parça hazırlayıb yerə salır, sonra daranmış yunu 30-40 sm qalınlığında həmin parçanın üstünə yığırlar. Hazırlanacaq
keçənin qalınlığı və möhkəmliyi parçanın üstünə yığılan qalınlığından, Sıxlıq və seyrəkliyindən, texniki icra işindən asılıdır. Texniki icra işində yunun rütubət qəbul etmə, qıvrılma və təzyiq altında sıxılıb, kiçilmə (həcm e'tibarıilə),,xassəsindən istifadə edilir. Ona görə də üstünə yun yığılmış parçanı tədricən uzununa qatlayır,qatladıqca da üstünə isti su tökür, toxmaq, ağır dəyənək və xüsusi alətlərlə döyüb, cıxıb kiçildirlər, bir neçə dəfə təkrarladıqdan sonra onu xüsusi alətlərlə döyüb istənilən qalınlığa yetirirlər. Elə buna əsasən də keçə hazırlama texnikasına Salma - döymə texnikası deyirlər.
Keçəçilik Azərbaycanda çox uzaq keçmişdən olmuşdur. Soyuq yerlərdə keçədən alaçıq kimi,
döşəmədə məişətdə, təsərrüfatda və hərbi yürüşlərdə istifadə edilmişdir. Keçəçilikdə yunun təbiirəngindən istifadə edilmiş, bədii tərtibat vermək üçün, başqa rənglərdən barmaq qalınlığında ip hazırlayıb, keçənin üstünə düzüb, sonra döymüşlər. Bu qayda ilə keçəyə istənilən naxışı salmaq mümkündür.
Sonralar; palaz, kilim, cecim və bunların o oxşarı olan diğər mə'mulatın hazırlanmasında
Keçə texnikasından istifadə olunur. "Keçmə" adlanan palaz texnikası əriş uzatmaq,bir növ arqac keçirməkdən ibarətdir.Əriş və arqacın hər ikisinin müqavimət dərəcəsini artırmaq üçün onları xalça materiallarına nisbətən daha çox tovlayırlar.
Palaz texnikasında əriş və arqacın sıxlığı bərabər olmur. Ərişin sıxlığı hər 10 santimetrdə 12-20 cütə (xalçaçılıqda iki əriş bir ilmə adlandığı halda,burada "cüt" sözü işlədilir,arğacın sıxlığı isə 20-60 cütə qədər olur. Keçmişdə bunların hər ikisi yundan hazırlanmışdır. İndi əriş üçün 28/18,34/18 M-li pambıq ərişlərdən,arqac üçün isə 3/2, və 4/2 M-li iplikdən istifadə edirlər. Keçmə texnikası ilə palaz və kilim mə'mulatında ən'ənəvi naxışlarla yanaşı onlara əsasən daha mürəkkəb ornamental və tematik kompazisiyalar yaratmaq mümkündür.
Əmrullayeva Mehriban İbrahim qızı
