Vaxtilə Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilən arxeoji materiallar, antik dövr nümunələri, xüsusən də Qafqaz Albaniyası irsinə aid olan tapıntılar ölkəmizin ərazisindən birbaşa əsasən Gürcüstan və Rusiya muzeylərinə daşınıb.
Heç şübhəsiz ki, həm Çar Rusiyası dönəmində, həm də Sovet Rusiyası zamanında Azərbaycana aid milli maddi-mədəni dəyərlərin çox böyük bir hissəsi respublika ərazisindən kənara çıxarılıb. Xanlıqlar dövrünə aid olan tarixi materialların böyük əksəriyyətinin də başqa ölkələrə aparıldığı məlumdur.
Bundan əlavə, xanlıqlar dövrünə aid nümunələr də Gürcüstandakı muzeylərdə, Sankt-Peterburqdakı Ermitajda saxlanır. Hətta İrəvan xanlarına aid Sərdar Sarayının bütün eksponatlarının Gürcüstanda olduğu məlumdur.
Azərbaycan o eksponatları ölkəmizə qaytarmaq üçün ne etməlidir? Ümumiyyətlə, beynəlxalq qanunvericilik buna yol verirmi?
“Qonşu ölkələrin muzeylərində saxlanan, nümayiş olunan eksponatlarımızın ölkəmizə qaytarılması prosesi dövlət səviyyəsində getməlidir”
Beynəlxalq Memarlar Akademiyası Moskva şöbəsinin professoru, Azərbaycan Memarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü, mədəni irsin araşdırılması üzrə ekspert Faiq İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, beynəlxalq qanunvericilik də, beynəlxalq konvensiyalar da bizə aid olan arxeoloji materialları, maddi-mədəni irs nümunələrini geri qaytarmaq imkanı verir, lakin bu proses elə də asan deyil: “Ümumiyyətlə, Azərbaycanda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanan arxeoloji materialların, tarixi irs nümunələrinin ölkəmizdən çıxarılaraq qonşu ölkələrə daşınması prosesi baş verib. Sovet dövründə ərazimizdə işləyən ekspedisiyalar tərəfindən üzə çıxarılan tariximizlə, mədəniyyətimizlə bağlı ən qədim, antik arxeofaktların, materialların çoxu başqa ölkələrə aid olan muzeylərdə saxlanır. Bu bir faktdır ki, bu gün Gürcüstan və Rusiya muzeylərində Azərbaycanın qədim maddi-mədəni irsini əks etdirən saysız eksponat var. Onlar nümayiş etdirilir. Amma bunlar bizim olsa da, onları geri qaytara bilmirik. Hesab edirəm ki, qonşu ölkələrin muzeylərində saxlanan, nümayiş olunan eksponatlarımızın ölkəmizə qaytarılması prosesi dövlət səviyyəsində getməlidir. Bu arxeoloji materiallar vaxtilə ərazimizdən aparılıb, bizə aiddir, amma başqa ölkələrin muzeylərində sərgilənir. Bu, dövlət tərəfindən görülməli olan bir işdir. Beynəlxalq qanunvericiliyə gəlincə, qanunlara görə, bir ölkə digər ölkədən ona aid olan eksponatları tələb edə, geri ala bilər. Qanunlar bu məsələlərin əleyhinə deyil, əksinə, imkanlar açır ki, sən öz irsini başqa ölkədən alasan. Beynəlxalq qanunvericilik aktlarında, konvensiyalarda bu tələbə heç bir qadağa yoxdur. Sadəcə, bu, dövlətlərarası siyasi-diplomatik məsələdir. Biz deməklə heç kəs bizim eksponatlarımızı özümüzə qaytarmayacaq. Bunun üçün dövlətlərarası danışıqlar getməli, qarşılıqlı müqavilələr imzalanmalıdır”.
Dünya təcrübəsində bir ölkənin digər ölkədən öz maddi-mədəni irs nümunələrini geri alması prosesi olduğunu deyən F.İsmayılov hesab edir ki, bu da istisnadır, yüksək faizlə vaxtilə ölkələrdən çıxarılan maddi-mədəni irs nümunələrini qaytarmaq mümkün olmur: “Bu sahədə beynəlxalq təcrübə var. Misir İngiltərədən Misir ehramlarından apardığı materialları geri tələb edib və qaytarmağa müvəffəq olub. Yəni İngiltərədən arxeoloji materialları alıb. Amma başqa ölkələrin təcrübəsində belə hallar geniş yayılmayıb. Yəni vaxtilə ölkəmizdən çıxarılan, hazırda Rusiya, Gürcüstan muzeylərində sərgilənən maddi-mədəni irs nümunələrimizin, arxeoloji materiallarımızın geri qaytarılmasına beynəlxalq qanunvericilik imkan verir, amma buna mane olan başqa amillərdir. Gəncə qapıları Gürcüstandadır, amma biz hələ də onu qaytara bilməmişik. Demək istəyirəm ki, beynəlxalq qanunvericilik xeyrimizə olsa da, həmin ölkələr bu eksponatları qaytarmaq istəmirlər”.
F.İsmayılov hesab edir ki, vaxtilə Azərbaycandan müxtəlif yollarla çıxarılan arxeoloji materialların geri qaytarılması üçün böyük tərkibdə işçi qrupu işləməlidir və beynəlxalq hüquqdan dəstək almaqla bu işi həyata keçirməlidir.
İradə SARIYEVA
