Son bir neçə ildə Çin müasir tarixdə görünməmiş bir şey edib: qızılı milli valyutasına bağlayıb. İqtisadçılar bunun mahiyyət etibarilə pulun işləmə tərzini yenidən qurmaq cəhdi olduğunu izah edirlər. Bəzi ekspertlər bu hərəkətləri alçaldıcı bir forma adlandırsalar da, onların genişmiqyaslı nəticələri hələ hiss olunmayıb.
Çinin strategiyasının mahiyyətini izah edən ekspertlər son bir neçə ildə Çin Xalq Bankının dünyanın ən böyük qızıl alıcısı olduğunu qeyd edirlər. Bu alışlarla paralel olaraq, Çin artıq dünyanın ən böyük fiziki qızıl bazarına çevrilmiş Şanxay Qızıl Birjasını yaradıb. Bundan əlavə, Pekin hazırda BRICS ölkələrində qızıl dəhlizi adlanan xəzinə şəbəkəsini qurmağa davam edir. Bu dəhlizin məqsədi ölkələrin qızıllarını yuana dəyişdirməsinə imkan verməkdir. Ekspertlərin izah etdiyi kimi, bu, Çin valyutasına ABŞ dollarının çoxdan itirdiyi məbləği - real aktivlə dəstəklənən mütləq etimad verəcək. Axı qızıl limitsiz miqdarda dondurula və ya çap edilə bilməz. Əsasən, hazırda dolların üstünlüyünə meydan oxumaq üçün hazırlanmış paralel maliyyə sistemi qurulur. Qızıla qayıdışa əsaslanan bu strategiya Çinə və tərəfdaşlarına dollar sistemini və Qərb institutlarını keçərək kredit vermək, ticarət aparmaq və iqtisadi artımı sürətləndirmək imkanı verəcək. Çini bu cür addımlar atmağa sövq edən səbəbləri təhlil edən ekspertlər, ABŞ-ın Rusiyanın təxminən 300 milyard dollar dəyərində qızıl-valyuta ehtiyatlarını dondurduğu 2022-ci ili xatırlayırlar. Vaşinqtonun bu addımı dünyanın hər yerindəki mərkəzi bankları portfellərində ABŞ aktivlərinin payını azaltmağa başlamağa vadar etdi. Xəzinədarlıq istiqrazlarının tam satışı və onların qızılla əvəzlənməsi başlayıb. Lakin ekspertlər hesab edirlər ki, ən maraqlı addım Çinin növbəti potensial addımıdır və bu, görünür, ABŞ-da ciddi narahatlıq doğurur. Pekin yaratdığı bütün bu sistemi maliyyələşdirməyə ehtiyacı olan digər ölkələrin inkişafı üçün istifadə etməyi planlaşdırır. Buraya, məsələn, Şanxay Qızıl Birjasına çıxış yolu ilə Çindən infrastruktur və ya iri sənaye müəssisələrinin tikintisi üçün kredit ala biləcək Afrika daxil ola bilər. Çin isə öz növbəsində qlobal inkişafın maliyyələşdirilməsi və geosiyasi təsirini gücləndirmək üçün bir vasitə qazanacaq və bu da ölkələrin BVF də daxil olmaqla Qərb institutlarından imtinasına imkan verəcək. Vaşinqtonun öz dominantlığına potensial təhlükəni az qiymətləndirdiyini demək isə yanlışılıq olardı. Artıq 2025-ci ilin yayından etibarən ABŞ Londondan qızılını aktiv şəkildə geri qaytarmağa başlayıb. Sadə dillə desək, Çin qızıl dəhlizini qurarkən, ABŞ əks-hücum edir. İqtisadçılar hesab edirlər ki, ortaya çıxan yeni reallıqda qızıl ehtiyatlarının faktiki yeri əsas məsələyə çevrilir. Məhz buna görə də ekspertlərin vurğuladığı kimi, hazırda dünyada müəyyən bir bölünmə baş verir. Bir tərəfdən Çin və BRICS ölkələri pulun yenidən maddi bir şeylə dəstəkləndiyi bir maliyyə sistemi qururlar, digər tərəfdən isə dünyanın ən böyük kağız pul ixracatçısı olan ABŞ buna qarşı gedişlər edir. Çin qızılla dəstəklənən bir sistemə doğru irəlilədikcə, ABŞ rəqabətli bir aktiv təklif etmək məcburiyyətində qalacaq. Bununla belə, iqtisadçılar pul plüralizmi dövrünün başlama ehtimalını da istisna etmirlər. Bir tərəfdən Çin və BRICS ölkələri qızılla dəstəklənən pul modelini təşviq edir, digər tərəfdən isə ABŞ və Qərb, ehtimal ki, “Bitcoin” də daxil olmaqla, proqramlaşdırıla bilən aktivlərə əsaslanan rəqəmsal dövrə liderlik edir. Bu ssenari gerçəkləşərsə, pul sisteminin seçimi dövlətlərin və fərdlərin səlahiyyətinə çevriləcək.
Tahir TAĞIYEV
