ABŞ prezidenti Donald Trampın əmrilə Amerika ordusunun Venesuelanı blokadaya alması nəticəsində dünya bazarında neftin qiyməti 1 faiz artıb. Bu günlərdə isə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri Venesuelaya məxsus 2 milyon ton neft daşıyan “Centuries” tankerini saxlayıb.
Bununla yanaşı Venesueladan neft doldurub Karib dənizinə çıxan “Bella-1” tankeri də saxlanılıb, araşdırma aparılır. Bütün bunlardan sonra dünya bazarında neftin qiyməti yüksəlib.
“Bloomberg” yazır ki, neftin qiymətinin 1 faiz yüksəlməsinə təsir edən faktlardan biri də ilk dəfə olaraq Ukrayna hərbi dronlarının Aralıq dənizində Rusiya neftini gizlin formada daşıyan tankerlərə zərbə endirməsi olub.
“Westpac Banking” bankının analitiki Robert Renni bildirib ki, bu gün dünya bazarında neftin qiymətinə güclü təsir edən faktor geosiyasi dəyişiklərdir. Dünya miqyasında ən çox neft istehlak edən dövlətlərdən biri Çindir ki, onun da iqtisadiyyatında durğunluq yaranıb. Çində fəaliyyət göstərən 130 avtomobil istehsalçısının kəskin rəqabəti qiymətlərin azalmasına təsir edib. Çin avtomobillərinin həm daxili bazarda, həm də xarici bazarlarda ucuzlaşıb. Bir sıra avtomobil zavodları istehsalı azaltmaq məcburiyyətində qalıblar. Çin iqtisadiyyatının durmadan inkişafı tələb və təklif prinsipini pozub. İllərlə tikilən zavod və fabriklər istehlak olunandan daha çox məhsul istehsal ediblər ki, bu da yalnız avtomobil sənayesində deyil, bütün sahələrdə qiymət endiriminə gətirib çıxarıb. Gələn il neftin qiymətinə Çində iqtisadi artım və Ukrayna müharibəsi təsir edəcək. ABŞ və Rusiya rəsmilərinin keçirdiyi görüşlər bazarda optimizm yaratsa da, görüşlərin nəticəsiz qalması qiymətlərin yenidən artmasına səbəb olur. Hələlik bazarda qeyri-müəyyən sabitlik hökm sürür. İstənilən halda bazara istehlak həddindən çox neft çıxarılır ki, bu da kəskin qiymət artımının qarşısını alır. Amma gələn il Ukraynada savaşın davam etməsi, venesuela ətrafında vəziyyət, Çinlə bağlı durum qiymətlərin kəskin yüksəlişini istisna etmir. Dekabrın 15-də Rusiya prezidenti Vladimir Putin Qərb ölkələri tərəfindən müəyyən edilmiş qiymət tavanı ilə ixracı qadağan edən tədbirlərin müddətini 2026-cı il iyunun 30-dək uzadıb. Müvafiq fərman imzalandığı gün qüvvəyə minib. Rusiya nefti üçün qiymət tavanı Avropa İttifaqı ölkələri tərəfindən 2022-ci il dekabrın 3-də tətbiq edilib. Bir barel üçün 60 dollar səviyyəsində müəyyən edilən maksimal qiymət mexanizmi isə 2022-ci il dekabrın 5-də — Rusiya neftinin dəniz yolu ilə tədarükünə qadağa ilə eyni vaxtda qüvvəyə minib. Bu da qiymətə təsir edir.
Ekspertlər bu fikirdədir ki, Ukrayna ilə Rusiya arasında davam edən müharibə qlobal enerji bazarına, xüsusilə də neftin qiymətinə ciddi və çoxşaxəli təsir göstərməkdə davam edəcək. Müharibənin neft bazarına təsirini gücləndirən əsas amillərdən biri Qərb ölkələrinin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalardırr. Bu sanksiyalar Rusiya neftinin dünya bazarlarına çıxışını çətinləşdirir, ixrac marşrutlarının dəyişməsinə və ticarət axınlarının yenidən formalaşmasına səbəb olur. Bir sıra Avropa ölkələri Rusiya neftindən imtina edərək alternativ mənbələrə üz tutur, bu isə Yaxın Şərq, ABŞ və digər regionlardan neftə tələbi artırır. Digər tərəfdən, Rusiya neftinin tamamilə bazardan çəkilməməsi, lakin daha ucuz qiymətlərlə Asiya bazarlarına yönləndirilməsi neft bazarında yeni reallıqlar formalaşdırır. Bu vəziyyət bir tərəfdən qlobal təchizatın tam çökməsinin qarşısını alsa da, digər tərəfdən qiymətlərin daha dəyişkən olmasına səbəb olur. Münaqişə zamanı enerji infrastrukturuna yönələn hücumlar da neftin qiymətinə təsir edən mühüm faktordur. Limanlara, neft terminallarına və emal müəssisələrinə dair xəbərlər bazarlarda təchizatın təhlükə altına düşəcəyi qorxusunu artırır. Bu cür risklər xüsusilə ixrac imkanlarının məhdudlaşa biləcəyi ehtimalını gücləndirərək neftin qiymətinin yuxarı səviyyədə qalmasına şərait yaradır. Uzunmüddətli perspektivdə Ukrayna müharibəsi neft bazarında struktur dəyişikliklərinə gətirib çıxarır. Bir çox ölkələr enerji təhlükəsizliyini prioritetə çevirərək alternativ enerji mənbələrinə və yeni tədarükçülərə yönəlir. Bu proses qısa müddətdə neftə tələbi azaltmasa da, bazarda strateji planlamanı dəyişmiş və gələcək qiymət proqnozlarını daha mürəkkəb hala gətirir. Eyni zamanda OPEC+ ölkələrinin hasilat siyasəti də müharibənin təsirləri fonunda daha böyük əhəmiyyət kəsb edir, bu qurumun qərarları qiymətlərin sabitləşməsində əsas rol oynamağa başlayır. Proseslər qlobal iqtisadiyyata da ciddi təsir göstərir. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi bir çox ölkələrdə inflyasiyanı sürətləndirir, istehsal xərclərini artırır və istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətinə mənfi təsir edir. Xüsusilə neft idxalçısı olan ölkələr üçün bu vəziyyət iqtisadi təzyiqləri daha da gücləndirir. Digər tərəfdən, neft ixrac edən ölkələr qısamüddətli gəlir artımı əldə etsələr də, bazardakı qeyri-sabitlik onların uzunmüddətli planlarına risk yaradır. Müharibə davam etdikcə neft bazarı da siyasi və hərbi proseslərdən asılı olaraq dəyişkən qalacaq və bu amil qlobal iqtisadiyyat üçün mühüm risq mənbəyi olaraq qalmaqda davam edəcək.
Samirə SƏFƏROVA
