Azərbaycan 2020-ci ildən sonra yeni bir dövrə - bərpa və inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Bu mərhələnin əsas prioritetlərindən biri “yaşıl enerji strategiyası”dır. Ölkənin neft və qaz gəlirlərinə əsaslanan iqtisadi modeldən tədricən “yaşıl iqtisadiyyat”a keçidi dövlət siyasətinin strateji istiqamətinə çevrilib.
Bu mənada Prezident İlham Əliyevin 2025-ci il oktyabrın 28-də Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kəndində “Şəms” və “Üfüq” Günəş Elektrik Stansiyalarının təməlini qoyması təkcə yeni enerji obyektlərinin açılışı deyil, həm də Azərbaycanın enerji tarixi üçün dönüş nöqtəsidir.
Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyası bir neçə əsas istiqamətə söykənir. Əsas məqsəd bərpa olunan enerji mənbələrinin ümumi enerji balansındakı payını 2030-cu ilə qədər 30 faizə çatdırmaqdır. Bununla ölkə həm daxili enerji təminatını şaxələndirməyi, həm də enerji ixracında rəqabət üstünlüyü əldə etməyi hədəfləyir.
Bu siyasətin mühüm komponentlərindən biri Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının “yaşıl enerji zonası” elan edilməsidir. Burada qurulacaq bütün infrastruktur bərpa olunan mənbələr — günəş, külək və su enerjisi əsasında fəaliyyət göstərəcək. Bu, post-münaqişə dövründə ekoloji təmiz və texnoloji əsaslı bərpa modelinin formalaşmasına xidmət edir.
Azərbaycan, həmçinin, Paris Sazişi çərçivəsində iqlim öhdəliklərini yerinə yetirməyi, 2050-ci ilə qədər karbon neytrallığına nail olmağı qarşısına məqsəd qoyub. Bu baxımdan “yaşıl enerji” layihələri təkcə iqtisadi deyil, həm də ekoloji məsuliyyətin göstəricisidir.
Enerji diplomatiyası da bu strategiyanın ayrılmaz hissəsidir. “Zəngəzur dəhlizi” və Qafqaz-Avropa enerji bağlantıları vasitəsilə Azərbaycan yaxın illərdə bərpa olunan enerjisini Türkiyə və Avropaya ötürməyi planlaşdırır. Bu proses ölkəni regionda yaşıl enerji mərkəzinə çevirməyə istiqamətlənib.
Cəbrayılda təməli qoyulan “Şəms” və “Üfüq” Günəş Elektrik Stansiyaları Şərqi Zəngəzur Yaşıl Enerji Klasterinin əsas komponentlərindəndir. Hər bir stansiya təxminən 50 meqavat, ümumilikdə isə 100 meqavat gücə malik olacaq. Onların illik istehsal gücü 206 milyon kilovat-saat səviyyəsində proqnozlaşdırılır.
Layihənin iqtisadi səmərəliliyi də diqqətəlayiqdir. Stansiyalarda istehsal olunacaq elektrik enerjisinin 75 milyon kilovat-saatı “AzərEnerji” ASC-yə, 131 milyon kilovat-saatı isə iri sənaye və xidmət müəssisələrinə “virtual ötürmə” prinsipi əsasında satılacaq. Bu model ənənəvi dövlət tənzimlənməsindən fərqli olaraq, enerji bazarında liberallaşmanı və rəqabət mühitini dəstəkləyir.
Ekoloji baxımdan bu iki stansiya ildə 44 milyon kubmetr təbii qazın qənaətinə, eyni zamanda 96 min ton karbon emissiyasının azalmasına imkan verəcək. Bu, Azərbaycanın iqlim öhdəliklərinin reallaşmasında mühüm rol oynayacaq və enerji sektorunun ekoloji izini əhəmiyyətli dərəcədə kiçildəcək.
Bu layihələr yalnız enerji sektoru üçün deyil, regionun sosial-iqtisadi dirçəlişi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşıl enerji infrastrukturunun qurulması həmin ərazilərdə dayanıqlı məskunlaşma, ekoloji təmiz istehsal və yeni məşğulluq imkanlarının yaranmasına səbəb olacaq.
Günəş stansiyalarının istismarı və texniki xidməti üçün yerli mütəxəssislərin hazırlanması, enerji texnologiyalarına dair yeni ixtisasların yaradılması regionun insan kapitalına da sərmayə anlamına gəlir. Bu isə “yaşıl iqtisadiyyat”ın sosial dayaqlarını möhkəmləndirir.
“Şəms” və “Üfüq” stansiyaları Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini yeni səviyyəyə qaldırır. Qarabağ və ətraf regionların enerji müstəqilliyi bərpa prosesi ilə paralel şəkildə təmin olunur. Bu, həm dövlətin idarəçilik gücünü, həm də əhalinin orada daimi məskunlaşma imkanlarını artırır.
Eyni zamanda layihələr Zəngəzur dəhlizi boyunca enerji bağlantısının formalaşmasına, gələcəkdə isə Naxçıvan və Türkiyə istiqamətində yaşıl enerjinin ötürülməsinə zəmin yaradır. Azərbaycanın enerji xəritəsində artıq təkcə neft və qaz deyil, günəş və külək resursları da strateji prioritetə çevrilib.
“Şəms” və “Üfüq” layihələri yaşıl enerji keçidinin başlanğıcıdır. Növbəti mərhələdə Laçın və Kəlbəcərdə külək stansiyalarının, Xəzər dənizində isə iri dənizüstü külək parklarının inşası planlaşdırılır. Uzunmüddətli perspektivdə hidrogen enerjisi və enerji saxlama texnologiyalarının tətbiqi Azərbaycanın enerji sistemini tam müasir səviyyəyə çıxara bilər.
Bu istiqamətdə atılan addımlar post-neft iqtisadiyyatının əsas sütunlarını formalaşdıracaq, həm də Azərbaycanın enerji diplomatiyasını genişləndirəcək.
Yəni Cəbrayılda təməli qoyulan “Şəms” və “Üfüq” Günəş Elektrik Stansiyaları Azərbaycanın “yaşıl enerji” kursunun canlı simvoludur. Onlar təkcə yeni enerji istehsal mənbələri deyil, həm də ölkənin post-münaqişə dövründə yenilənmə və dayanıqlı inkişaf fəlsəfəsinin ifadəsidir.
Bu layihələr Azərbaycanın gələcək iqtisadi modelini aydın şəkildə göstərir: neftdən enerjiyə, enerjidən dayanıqlılığa, dayanıqlılıqdan isə yaşıl inkişafa doğru uzanan yolun başlanğıcı.
Dəniz NƏSİRLİ
