Azərbaycan hazırda dövlət borcu ilə bağlı balanslı bir strategiya sərgiləyir
Azərbaycanın 2026-cı il üçün proqnozlaşdırılan dövlət borcuna (28,4 milyard manat, yəni təxminən 16,7 milyard ABŞ dolları - orta məzənnə ilə hesablasaq) və 70 milyard dollarlıq aktivlərinə (Dövlət Neft Fondu və digər strateji ehtiyatlar nəzərdə tutulur) rəğmən, belə bir sual yaranır: Azərbaycan bu borcu tam aradan qaldıra bilərmi?
Baki-xeber.com-a görə, Azərbaycanın dövlət borcunun 2026-cı il üçün proqnozlaşdırılan həcmi (28,4 milyard manat və ya təxminən 16,7 milyard ABŞ dolları), eləcə də onun təqribən 70 milyard dollarlıq strateji aktivləri (əsasən Dövlət Neft Fondu və Mərkəzi Bankın ehtiyatları) fonunda bu borcun tam ödənməsi məsələsi bir neçə aspektdən qiymətləndirilə bilər. Bəli, mexaniki düşünsək, bu texniki olaraq mümkündür. Çünki Azərbaycanın aktivləri borcdan dəfələrlə artıqdır. Yəni strateji aktivlər (70 milyard USD) dövlət borcundan (16,7 milyard USD) bir neçə dəfə çoxdur.
Bu sadə müqayisə göstərir ki, dövlət istəsə, texniki olaraq borcu tam ödəyə bilər. Bu, həm daxili, həm də xarici borcun ödənməsi üçün kifayət qədər vəsaitin olduğunu göstərir.
Lakin bu iqtisadi baxımdan məqsədəuyğun deyil. Borcu tam aradan qaldırmaq iqtisadi cəhətdən o qədər də məntiqli deyil. Ona görə ki, Azərbaycanın kredit reytinqi nisbətən sabitdir və bu da ona nisbətən aşağı faizlə borc almağa imkan verir. Əgər borcun maliyyələşmə dəyəri Dövlət Neft Fondunun və ya digər investisiya alətlərinin gətirə biləcəyi gəlirdən aşağıdırsa, borcu saxlamaq daha rasionaldır.
Digər tərəfdən, strateji ehtiyatların dərhal istifadəsi risqlidir. 70 milyard dollarlıq ehtiyatların böyük hissəsi uzunmüddətli sabitlik və gələcək nəsillər üçün saxlanılır. Bu ehtiyatların bir hissəsinin belə birdən-birə borc üçün istifadəsi aşağıdakı risqləri doğura bilər: valyuta balansına mənfi təsir; fondun gəlirlilik səviyyəsinin azalması; büdcə intizamının pozulması.
Müasir iqtisadiyyatda dövlət borcu birmənalı olaraq pis bir hal sayılmır. Əgər bu borc inkişaf layihələrinə, infrastruktur və ya sosial layihələrə yönəlirsə və gəlir gətirirsə, o zaman bu borcun olması, əksinə, iqtisadi artıma xidmət edir.
Dövlət borcunun sıfırlanması siyasi və reputasiya baxımından da məqsədəuyğun deyil. Tam borcsuz dövlət olmaq müəyyən imic üstünlüyü gətirə bilər, amma bu, yalnız real iqtisadi nəticələrlə dəstəklənirsə effektiv olur. Bir çox ölkə (məsələn, Norveç) neft gəlirlərindən ehtiyat fondları yaradaraq borcun müəyyən hissəsini saxlayır, amma onu tam sıfırlamır.
Borcu sıfırlamaqdansa, alternativ yanaşma sərgiləyərək onu idarə etmək daha səmərəlidir.
Borcun ÜDM-ə nisbətini aşağı səviyyədə saxlamaq (hazırda bu göstərici çox aşağıdır – 20%-dən də az) daha vacibdir.
Borc portfelini daxili və xarici, qısamüddətli və uzunmüddətli kimi balanslı şəkildə saxlamaq dövlətə daha çox səmərə gətirə bilər.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, Azərbaycan dövlət borcunu tam ödəyə bilər - texniki baxımdan bu mümkündür. Amma iqtisadi, fiskal və strateji baxımdan bu o qədər də məntiqli deyil. Ən doğru yanaşma - borcu effektiv idarə etmək və ehtiyat fondlarını strateji məqsədlərlə qoruyub saxlamaqdır.
Azərbaycan hazırda dövlət borcu ilə bağlı balanslı bir strategiya sərgiləyir - borcun aşağı səviyyədə saxlanılması, fond ehtiyatlarının artırılması və dövlət xərclərinin nisbətən ehtiyatla idarə olunması. Bu yolu qoruyub saxlamaq, lakin paralel şəkildə gəlir gətirən dövlət investisiyalarını artırmaq daha effektiv nəticə verə bilər.
Akif NƏSİRLİ
