Azər­bay­can id­ma­nın­da to­le­rantlıq - azər­bay­can­çı­lı­ğın ye­ni tə­za­hü­rü...

Azər­bay­can qə­dim za­man­lar­dan bə­ri pəh­lə­van­la­rı ilə də ta­nı­nıb. Na­ğıl­lar­dan, əsa­tir­lər­dən bəl­li­dir ki, yur­du­muz­da say­sız-he­sab­sız pəh­lə­van­lar olub, on­lar id­ma­nın müx­tə­lif sa­hə­lə­rin­də məş­ğul olub. Xal­qı­mı­zın pəh­lə­van öv­lad­la­rı, qəh­rə­man­la­rı­mız düş­mə­nin di­zi­ni qat­la­yıb, dos­tun ha­ra­yı­na ye­tib. Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li pəh­lə­van­la­rı bu gün ta­rix­də ya­şa­yır. On­la­rın hər bi­ri xal­qı­mı­zın qü­rur ye­ri­dir.   

Azər­bay­can­da id­man hə­rə­ka­tı­nın ön­cül­lə­ri sı­ra­sın­da qey­ri-türklər də az ol­ma­yıb. Biz on­la­rın da qəh­rə­man­lı­ğı, hü­nə­ri haq­qın­da çox eşit­mi­şik.

Azər­bay­can id­ma­nın­da to­le­rantlıq hər za­man ön­cül­lük təş­kil edir. Azər­bay­can id­ma­nı­nın ta­ri­xi­ni araş­dı­ran alim­lər bil­di­rir ki, in­san­la­rın ye­ri­nə ye­tir­di­yi fi­zi­ki hə­rə­kət­lə­ri və əmək vər­diş­lə­ri üz­rə sı­naq­la­rı­nı, dö­yüş və mü­ba­ri­zə növ­lə­ri­ni - gü­ləş, qa­çış, tul­lan­ma, ağır­lıq­qal­dır­ma, üz­mək, avar çək­mək, ox at­maq, qı­lınc oy­nat­maq, ni­zə tul­la­maq və s. ilk id­man növ­lə­ri ki­mi qə­bul et­mək olar. Alim­lə­rin vur­ğu­la­dı­ğı­na gö­rə, heç şüb­hə yox­dur ki, bü­tün xalqlar­da bu cür id­man növ­lə­ri olub. Bu növ­lər­dən hər han­sı bi­ri üz­rə ilk id­man ya­rı­şı­nın bi­rin­ci də­fə ha­ra­da, nə vaxt ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da də­qiq fi­kir söy­lə­mək müm­kün de­yil. Təd­qi­qat­lar gös­tə­rir ki, ar­xe­o­lo­ji ta­pın­tı­lar bu­nu sü­but edir. Alim­lə­rin qə­na­ə­ti­nə gö­rə, ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar əsa­sın­da onu de­mək müm­kün­dür ki, at­let­lə­rin ilk ya­rı­şı gü­ləş üz­rə olub. Onun haq­qın­da ən qə­dim mə­lu­mat b.e.ə. XXVII-XXVI əsrlə­rə tə­sa­düf edir. Bi­zim era­dan əv­vəl (b.e.ə.) VIII əs­rə aid edi­lən "Gil­qa­mış" das­ta­nın­da b.e.ə. üçün­cü mi­nil­li­yə aid olan Şu­mer abi­də­lə­ri­nə is­ti­nad­la gü­ləş üz­rə ya­rış haq­qın­da mə­lu­mat ve­ri­lir.

Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, gü­ləş Azər­bay­can­da da qə­dim dövrlər­dən ya­yıl­mış ənə­nə­vi id­man nö­vü olub. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Azər­bay­can xal­qı­nın das­tan və na­ğıl­la­rın­da, ya­zı­lı abi­də­lə­rin­də gü­ləş ya­rış­la­rın­dan çox bəhs olu­nur. Ta­ri­xin qə­dim ya­zı­lı abi­də­si olan "Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud" das­tan­la­rın­da gü­ləş­lə ya­na­şı, baş­qa tək­bə­tək mü­ba­ri­zə növ­lə­rin­dən də ge­niş da­nı­şı­lır. Bu mü­ba­ri­zə­lə­rin çox vaxt ya­rış məq­sə­di da­şı­ma­sı açıq-aş­kar qeyd olu­nur. Alim­lə­rin yaz­dı­ğı­na gö­rə, Azər­bay­can­da qə­dim ta­ri­xə ma­lik id­man nö­vü olan gü­ləş ya­rış­la­rı da son­ra­lar xü­su­si yer­lər­də - zor­xa­na­lar­da ke­çi­ri­lib.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, qə­dim türkdil­li xalqlar öm­rü­nün bö­yük his­sə­si­ni at be­lin­də ke­çi­rib. Cı­dır ya­rış­la­rı, at üs­tün­də gü­ləş­mə, qı­lıncsal­la­ma, yam­ba­qap­ma, çov­qan, buz­qa­şı ki­mi id­man ya­rış­la­rı türkdil­li xalqlar ara­sın­da ge­niş ya­yı­lıb.

İd­man za­man keç­dik­cə pe­şə­kar sə­viy­yə­də in­ki­şaf et­mə­yə baş­la­yıb. Be­lə ki, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can pəh­lə­van­la­rın­dan Sa­li Sü­ley­man və Rə­şid Yu­si­fo­vun adı bü­tün dün­ya­da məş­hur­la­şıb. On­lar dün­ya­nın ən bö­yük şə­hər­lə­rin­də -Va­şinqton, Pa­ris, Çi­ka­qo, Lon­don, Ro­ma­da ke­çi­ri­lən gü­ləş ya­rış­la­rın­da bö­yük mə­ha­rət gös­tər­miş­lər. Sa­li Sü­ley­man dün­ya pəh­lə­van­la­rı­nın ən təh­lü­kə­li rə­qi­bi sa­yı­lır­dı. Onu "Da­ğıs­tan şi­ri", "Şər­qin se­vim­li­si" ad­lan­dı­rır­dı­lar. Bu pəh­lə­va­nın nə öz və­tə­nin­də, nə də xa­ri­ci öl­kə­lər­də bir də­fə be­lə kü­rə­yi­ni ye­rə vu­ran ol­ma­yıb. Sa­li Sü­ley­man də­mir zən­cir­lə­ri asan­lıq­la qı­rır, də­mir çu­buq­dan dü­yün bağ­la­ya bi­lir­di. Onun haq­qın­da söy­lə­nən əf­sa­nə­lər bu gün də dil­dən-di­lə gə­zir.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Rə­şid Yu­si­fov da gü­ləş­də gös­tər­di­yi uğur­la­rı ilə həm­və­tən­li­sin­dən ge­ri qal­ma­yıb.

1922-ci ilin axı­rı­na ya­xın bə­dən tər­bi­yə­si və id­man iş­lə­ri­nə Azər­bay­can Həm­kar­lar İt­ti­faq­la­rı qo­şu­lub. Bu təş­ki­lat öz xət­ti ilə id­man cə­miy­yət­lə­ri ya­rat­mış, res­pub­li­ka­da id­ma­nın mad­di-tex­ni­ki ba­za­sı­nın qu­rul­ma­sı­na xü­su­si yar­dım gös­tə­rib. 1923-cü il­də Azər­bay­can­da ilk id­man qə­ze­ti - "Qır­mı­zı id­man­çı" çap­dan çıx­ma­ğa baş­la­yıb. Elə hə­min il də Ba­kı­da bə­dən tər­bi­yə­si mü­əl­lim­lə­ri ha­zır­la­yan mək­təb açı­lıb. Mək­təb­də id­ma­nın müx­tə­lif növ­lə­ri­ni öy­rə­də­cək mü­əl­lim və mü­tə­xəs­sis­lər ha­zır­la­nır­dı. Bu, res­pub­li­ka üçün id­ma­nın ənə­nə­vi olan növ­lə­ri ilə ya­na­şı, di­gər növ­lə­rin də in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rib. Mə­sə­lən, əgər 1920-ci il­də Azər­bay­can­da iki bas­ket­bol cə­miy­yə­ti var­dı­sa, 1924-cü il­də ar­tıq 52 bas­ket­bol kol­lek­ti­vi təş­kil edil­miş­di, iki il­dən son­ra bu kol­lek­tiv­lə­rin sa­yı 300-ə çat­dı­rıl­mış­dı. Elə bu il­lər­də Azər­bay­can Neft-Kim­ya İnsti­tu­tun­da və Mər­kə­zi Bə­dən Tər­bi­yə­si Evin­də boks dər­nək­lə­ri ya­ra­dıl­mış­dı. Öl­kə­də tez-tez üz­gü­çü­lük, su po­lo­su və su­ya tul­lan­ma növ­lə­ri üz­rə id­man ya­rış­la­rı, bay­ram­la­rı ke­çi­ri­lir­di. Gü­ləş və ağır at­le­ti­ka klub­la­rın­da xey­li id­man hə­vəs­ka­rı məşq edir­di. 1924-cü il­də Rza Bax­şə­li­yev "Kustrud" ad­la­nan gü­ləş klu­bu ya­rat­mış və bu­ra­da fran­sız gü­lə­şi - mü­a­sir sər­bəst gü­ləş qru­pu təş­kil edib. "Kustrud"un ye­tiş­dir­mə­lə­ri o za­man öl­kə­miz­də və onun hü­dud­la­rın­dan kə­nar­da məş­hur olan pəh­lə­van­lar­la - Sa­li Sü­ley­man, Rə­şid Yu­si­fov, Fyo­dor Mar­gen­tan­ger, Andrey Lodz, El­dar Göy­çay­lı və baş­qa­la­rı ilə gü­lə­şir­di­lər. "Kustrud"dan baş­qa, "Di­na­mo", "Temp", "Lo­ko­mo­tiv" və Mər­kə­zi Bə­dən Tər­bi­yə­si Evi ki­mi id­man cə­miy­yət­lə­ri də fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, ay­rı-ay­rı id­man növ­lə­ri üz­rə ya­rış­lar­dan baş­qa, res­pub­li­ka­da kompleks id­man tur­nir­lə­ri də təş­kil olun­muş­du. Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, 1925-ci il­də Ba­kı­da "Olim­pi­ya Oyun­la­rı" adı al­tın­da ya­rış­lar təş­kil olu­nub. Bu olim­pi­a­da­nın proq­ra­mı­na əsa­sən yün­gül at­le­ti­ka­nın müx­tə­lif növ­lə­ri üz­rə ya­rış­lar da­xil edil­miş­di. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, bu, Azər­bay­can­da Olim­pi­ya Oyun­la­rı­na nə qə­dər bö­yük ma­raq ol­du­ğu­nu, ümum­dün­ya oyun­la­rı­na qo­şul­maq im­ka­nı ol­ma­yan bir şə­ra­it­də gənclər ara­sın­da olim­pi­ya ide­al­la­rı­nın təb­liğ olun­ma­sı­nın əya­ni gös­tə­ri­ci­si­dir.

Azər­bay­ca­nın id­man ta­ri­xi­ni araş­dı­ran təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, Azər­bay­can Olim­pi­ya Oyun­la­rı­nın ta­ri­xi­ni şər­ti ola­raq dörd döv­rə böl­mək olar:

1) Azər­bay­can id­man­çı­la­rı­nın SSRİ yığ­ma ko­man­da­sı tər­ki­bin­də Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da iş­ti­rak et­di­yi dövr (1952-1988);

2) Müs­tə­qil Döv­lət­lər Bir­li­yi (MDB) yığ­ma ko­man­da­sı tər­ki­bin­də iş­ti­rak et­di­yi dövr (1988-1992);

3) Azər­bay­can müs­tə­qil döv­lət ki­mi Bey­nəl­xalq Olim­pi­ya Hə­rə­ka­tı­na (BOH) qo­şul­du­ğu dövr (1992-1997);

Olim­pi­ya hə­rə­ka­tı­nın can­lan­ma döv­rü - ye­ni dövr (1997-2011).

Azər­bay­can id­man­çı­la­rı SSRİ Olim­pi­ya ko­man­da­sı­nın tər­ki­bin­də Olim­pi­ya Oyun­la­rı­nın 9-da 46 id­man­çı ilə çı­xış edə­rək 10 qı­zıl, 11 gü­müş və 7 bü­rünc me­dal qa­zan­mış­lar. Sər­bəst üsul­la gü­ləş­çi R.Məm­məd­bə­yo­vun 1952-ci il Hel­sin­ki Olim­pi­a­da­sın­da qa­zan­dı­ğı gü­müş me­dal Azər­bay­can id­man­çı­la­rı­nın Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da ilk uğu­ru ki­mi qiy­mət­lən­di­ril­mə­li­dir. Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, son­ra­kı olim­pi­a­da­lar­da Y.Ko­no­va­lov, A.Kor­nel­yuk (at­le­ti­ka), İ.Rıs­kal, V.Lantra­to­va (vo­ley­bol) V.Mi­ne­yev (mü­a­sir beş­növ­çü­lük), A.İb­ra­hi­mov (sər­bəst gü­ləş), R.Şa­ba­no­va, L.Şu­bi­na, L.Sav­ki­na (həndbol), İ.Məm­mə­dov, B.Ko­retski (qı­lın­coy­nat­ma), İ.Po­na­mar­yov (fut­bol) və baş­qa­la­rı­nın uğur­lu çı­xış­la­rı Azər­bay­can id­man­çı­la­rı­nın nü­fu­zu­nu da­ha da ar­tır­dı.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, 1992-ci il Bar­se­lo­na Olim­pi­a­da­sın­da Azər­bay­can Müs­tə­qil Döv­lət­lər Bir­li­yi­nin (MDB) yığ­ma ko­man­da­sın­da cə­mi 5 nə­fər id­man­çı ilə təm­sil olun­sa da, id­man­çı­la­rı­mız­dan iki­si N.Hü­sey­nov (cü­do), V.Be­lin­ki (gim­nast) yük­sək nə­ti­cə­lər gös­tə­rə­rək Olim­pi­ya çem­pi­o­nu adı­na la­yiq gö­rül­müş­lər. 1992-ci il­də Mil­li Olim­pi­ya Ko­mi­tə­si­nin (MOK) ya­ra­dıl­ma­sı və onun BOK tə­rə­fin­dən ta­nın­ma­sı ilə öl­kə­nin Olim­pi­ya Hə­rə­ka­tın­da (OH) ye­ni bir dövr baş­la­yır. Ar­tıq Azər­bay­can müs­tə­qil bir döv­lət ki­mi Bey­nəl­xalq Olim­pi­ya Hə­rə­ka­tı­na (BOH) qo­şu­la­raq, öz id­man po­ten­si­a­lı­nı tam nü­ma­yiş et­dir­mək im­ka­nı əl­də et­di. Azər­bay­can ilk də­fə ola­raq 1996-cı il At­lan­ta Olim­pi­a­da­sın­da 23 nə­fər­dən iba­rət öz mil­li olim­pi­ya ko­man­da­sı ilə müs­tə­qil Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın üç­rəngli bay­ra­ğı al­tın­da çı­xış et­di. 197 öl­kə­nin iş­ti­rak et­di­yi bu oyun­lar­da gənc Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın 61-ci ye­ri tut­ma­sı id­ma­nı­mı­zın uğu­ru sa­yı­la bi­lər. Sər­bəst üsul­la gü­lə­şən N.Ab­dul­la­ye­vin hə­min ya­rış­lar­da qa­zan­dı­ğı gü­müş me­dal isə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın mil­li olim­pi­ya ko­man­da­sı­nın Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da qa­zan­dı­ğı ilk me­dal­dır.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Mil­li Olim­pi­ya Ko­mi­tə­si­nin pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev ko­mi­tə­nin fə­a­liy­yə­tin­də müs­bət is­ti­qa­mət­də əsas­lı dö­nüş ya­ra­da bil­miş, öl­kə­miz­də Olim­pi­ya Hə­rə­ka­tı­nın sü­rət­li in­ki­şa­fı­na tə­kan ver­miş və onun Bey­nəl­xalq Olim­pi­ya Oyun­la­rı Hə­rə­ka­tı­na fə­al qo­şul­ma­sı­nı tə­min edib. Azər­bay­can MOK-u öl­kə­də Olim­pi­ya Hə­rə­ka­tı­nın və id­ma­nın in­ki­şa­fı ilə bağ­lı məq­səd­yön­lü, ar­dı­cıl fə­a­liy­yət gös­tə­rə­rək, qı­sa müd­dət ər­zin­də uğur­lu gös­tə­ri­ci­lər əl­də edib.

Mə­lu­mat­lar­da qeyd edi­lir ki, id­man­çı­la­rı Sid­ney şə­hə­rin­də ke­çi­ri­lən XXVII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rı­na yük­sək sə­viy­yə­də ha­zır­la­maq və rəs­mi bey­nəl­xalq ya­rış­lar­da iş­ti­ra­kı­nı tə­min et­mək məq­sə­di­lə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin 1998-ci il 20 yan­var ta­rix­li Sə­rən­ca­mı MOK-un da­ha məq­səd­yön­lü iş apar­ma­sı üçün ge­niş im­kan­lar aç­dı. Oyun­la­ra ha­zır­lıq iş­lə­ri­nin vax­tın­da və döv­lət sə­viy­yə­sin­də apa­rıl­ma­sı nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can id­man­çı­la­rın­dan 31 nə­fə­ri 10 id­man nö­vü üz­rə XXVII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da iş­ti­rak et­di (2000).

Vur­ğu­la­nır ki, Avstra­li­ya­nın Sid­ney şə­hə­rin­də ke­çi­ri­lən XXVII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da Azər­bay­can id­man­çı­la­rı yük­sək nə­ti­cə­lər gös­tər­di­lər. Z.Mef­ta­həd­di­no­va (stend atı­cı­lı­ğı) və N.Ab­dul­la­yev (sər­bəst gü­ləş) qı­zıl, V.Ələk­bə­rov (boks) bü­rünc me­dal qa­zan­dı­lar. 199 öl­kə­nin iş­ti­rak et­di­yi Sid­ney Olim­pi­a­da­sın­da Azər­bay­ca­nın 34-cü ye­ri, Av­ro­pa öl­kə­lə­ri ara­sın­da isə 23-cü ye­ri tut­ma­sı id­man­çı­la­rı­mı­zın bö­yük qə­lə­bə­si idi.

Azər­bay­can id­man­çı­la­rı­nın XXVIII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rı­na ha­zır­lı­ğı­nın da­ha yük­sək sə­viy­yə­də, mü­tə­şək­kil for­ma­da təş­kil və tə­min edil­mə­si­nə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin im­za­la­dı­ğı "XXVIII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rı­na ha­zır­lıq haq­qın­da" Sə­rən­ca­mı əsas zə­min ya­rat­mış ol­du. XXVIII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rı­na ha­zır­lı­ğa baş­la­mış 130 id­man­çı­dan 38 nə­fə­ri oyun­lar­da iş­ti­rak et­mək şə­rə­fi­nə na­il ola bi­lib. On­lar­dan 36 nə­fə­ri li­sen­zi­ya, iki nə­fə­ri isə üz­gü­çü­lük id­man nö­vü üz­rə Bey­nəl­xalq Fe­de­ra­si­ya­nın qə­ra­rı ilə xü­su­si bu­ra­xı­lış­la (vayld-kart) oyun­lar­da iş­ti­rak et­mək hü­qu­qu qa­zan­mış­lar. Res­pub­li­ka XXVIII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da id­ma­nın 12 nö­vü üz­rə 38 id­man­çı ilə təm­sil olun­du. XXVII Sid­ney Olim­pi­ya Oyun­la­rı ilə mü­qa­yi­sə­də bu oyun­lar­da öl­kə 3 ye­ni id­man nö­vü-bə­dii gim­nas­ti­ka, ta­ek­von­do, qı­lın­coy­nat­ma və da­ha çox id­man­çı ilə ya­rış­la­ra qa­tıl­mış­dı. XXVIII Yay Olim­pi­ya Oyun­la­rın­da Azər­bay­ca­nın mil­li olim­pi­ya ko­man­da­sı 1 qı­zıl və 4 bü­rünc me­dal qa­za­na­raq 202 iş­ti­rak­çı döv­lət ara­sın­da me­dal­la­rın sa­yı­na gö­rə 37, key­fiy­yə­ti­nə gö­rə 50-ci ye­ri tu­ta bi­lib. Bu na­i­liy­yət­lə­rin əl­də olun­ma­sın­da ko­man­da üzvlə­rin­dən F.Man­su­ro­vun (yu­nan-Ro­ma gü­lə­şi) qı­zıl, İ.Aşu­mo­va­nın (gül­lə), Z.Mef­ta­həd­di­no­va­nın (stend atı­cı­lı­ğı), A.Məm­mə­do­vun, F.As­la­no­vun (boks) bü­rünc me­dal­la­rı xü­su­si rol oy­na­dı. 

Təd­qi­qat­çı­lar bil­di­rir ki, müs­tə­qil­lik döv­rün­də res­pub­li­ka­da fə­a­liy­yət gös­tə­rən id­man qur­ğu­la­rı və bə­dən tər­bi­yə­si sağ­lam­lıq komplekslə­ri­nin sa­yı 9 mi­ni ötüb. Müs­tə­qil­lik qa­zan­dıq­dan son­ra Azər­bay­can id­man­çı­la­rı Av­ro­pa, dün­ya və ku­bok ya­rış­la­rın­da 2615 me­dal qa­zan­mış­lar (897 qı­zıl, 705 gü­müş, 1013 bü­rünc).

Söz­süz ki, bu araş­dır­ma Azər­bay­can id­ma­nı­nın bö­yük bir döv­rü­nü əha­tə edir və biz bu xü­la­sə­dən bö­yük mət­ləb­lər əxz edi­rik.

Mə­lu­mat­lar­dan da gör­dü­yü­müz ki­mi, Azər­bay­ca­nın id­man hə­ya­tın­da ger­çək bir to­le­rant mü­hit möv­cud olub. Bu to­le­rantlı­ğı id­man­çı­la­ra mü­na­si­bət­də də ay­dın gö­rü­rük. Azər­bay­can id­ma­nın­da to­le­rantlıq ənə­nə­si möv­cud olub və bu gün də möv­cud­dur. Döv­lə­ti­miz id­ma­na bö­yük diq­qət gös­tə­rir

və bu­nun nə­ti­cə­sin­də də Azər­bay­can id­ma­nı sü­rət­lə in­ki­şaf edir.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.