Azər­bay­can id­ma­nın­da to­le­rantlıq - azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı­nın ye­ni prak­tik tə­za­hü­rü...

Böl­gə­də di­ni və mil­li to­le­rantlı­ğın nü­mu­nə­si ki­mi Azər­bay­can döv­lə­ti özü­nü bir­mə­na­lı ola­raq təs­diq­lə­yib. Bey­nəl­xalq aləm öl­kə­mi­zi sül­hün, əmi­na­man­lı­ğın, qar­daş­lı­ğın möv­cud ol­du­ğu bir di­yar ola­raq ta­nı­yır, qə­bul edir. Bi­li­rik ki, öl­kə baş­çı­sı İl­ham Əli­ye­vin Sə­rən­ca­mı ilə 2016-cı il "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan edi­lib.

Ta­ri­xən mul­ti­kul­tu­ral mə­də­niy­yə­tə sa­hib olan Azər­bay­can uzaq əsrlər­dən bə­ri həm də id­man öl­kə­si ki­mi ta­nı­nıb. Hə­lə keç­miş əsrlər­dən Azər­bay­can­da müx­tə­lif id­man oyun­la­rı möv­cud olub. Çox­mil­lət­li döv­lət olan Azər­bay­can­da möv­cud olan qə­dim və mü­a­sir id­man növ­lə­ri­nin for­ma­laş­ma­sın­da müx­tə­lif xalqla­rın təm­sil­çi­si olan id­man­çı­la­rın da pa­yı var. On­lar da Azər­bay­can türklə­ri ilə ya­na­şı nü­fuz­lu bey­nəl­xalq ya­rış­lar­da, müx­tə­lif çem­pi­o­nat­lar­da, olim­pi­ya oyun­la­rın­da və di­gər ya­rış­lar­da öl­kə­mi­zi la­yi­qin­cə təm­sil edib, bay­ra­ğı­mı­zı yük­sək­lə­rə qal­dı­rıb, him­ni­mi­zi səs­lən­di­rib. Bu id­man­çı­la­rın hər bi­ri azər­bay­can­çı­lı­ğa, Azər­bay­can döv­lə­ti­nin döv­lət­çi­lik ma­raq­la­rı­na xid­mət edir.     

Azər­bay­can­da mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rə cə­miy­yə­ti­miz ol­duq­ca bö­yük qiy­mət ve­rir. Azər­bay­can­çı­lıq, mul­ti­kul­tu­ra­lizm və id­man bir-bi­ri­lə sıx bağ­lı olan məf­hum­lar­dır. İd­man elə bir sa­hə­dir ki, bu­ra­da sağ­lam mü­ba­ri­zə, rə­qib­lə­rin bir-bi­ri­nə to­le­rant, dö­züm­lü mü­na­si­bə­ti hiss olu­nur. İd­man həm də dün­ya­nın, in­san­la­rın, mə­də­niy­yət­lə­rin bir­ləş­mə­si­dir. Sülh və dostluq təb­liğ edən id­ma­na Azər­bay­can­da döv­lət sə­viy­yə­sin­də bö­yük qay­ğı gös­tə­ri­lir. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev çı­xış­la­rın­da Azər­bay­ca­nın id­man öl­kə­si ol­du­ğu­nu bə­yan edib.  

Azər­bay­can­da id­man, onun mul­ti­kul­tu­ra­lizmlə bağ­lı­lı­ğı­nın ol­du­ğu­nu təs­diq­lə­yən Ba­kı Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm Mər­kə­zi­nin şö­bə mü­di­ri Rə­şad İl­ya­sov bu möv­zu­da da­nı­şar­kən qeyd edib ki, bu ide­ya­nın əsa­sı var: "Ulu ön­dər Hey­dər Əli­ye­vin ir­sin­də mul­ti­kul­tu­ral ide­ya­lar və də­yər­lər hər za­man əsas rol oy­na­yıb. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, cə­nab Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev də bu ide­ya və də­yər­lə­ri, o cüm­lə­dən, Azər­bay­can döv­lə­ti­nin möv­cud mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti­ni əsas gö­tü­rə­rək 2016-cı ili "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan edib. Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, mə­də­niy­yət hə­yat tər­zi ola­raq elm, din, adət-ənə­nə, in­cə­sə­nət və ümu­miy­yət­lə, mad­di və qey­ri-mad­di sa­hə­lə­ri eh­ti­va edir. Müx­tə­lif cə­miy­yət­lər da­xi­lin­də id­ma­nın ye­ri, əhə­miy­yə­ti və funksi­o­nal­lı­ğı da bu kon­tekstdə ic­ti­mai şü­ur­da­kı fərqli ba­xış tərzlə­ri­nə mü­va­fiq ola­raq fərqli məz­mun da­şı­yır. Cə­miy­yət­də­ki müx­tə­lif fərdlər və tə­bə­qə­lər tə­rə­fin­dən ay­rı-ay­rı id­man növ­lə­ri­nin bə­yə­nil­mə­si və dəs­tək­lən­mə­si də bu ten­den­si­ya­nın in­ki­şa­fe­di­ci mər­hə­lə­lə­ri­ni təş­kil edir.

İd­ma­nın funksi­o­nal ola­raq yer al­dı­ğı mə­də­niy­yət kon­sep­si­ya­sı da­ha çox po­pul­yar mə­də­niy­yə­tin tər­kib his­sə­si­dir. Klas­sik mə­də­niy­yət klas­sik mu­si­qi, ba­let, te­atr, şe­ir və in­cə­sə­nət sa­hə­lə­ri­ni əha­tə edir. Po­pul­yar mə­də­niy­yət eli­tar mə­də­niy­yət­dən fərqli ola­raq, gün­də­lik hə­yat tər­zi qis­min­də təq­dir edi­lir. Bu mə­na­da id­ma­nın ic­ti­mai ma­hiy­yət qa­zan­ma­sı ilə əla­qə­dar ümu­mən id­man ge­yim­lə­ri və hər han­sı bir ko­man­da­nın xü­su­si for­ma­la­rı gün­də­lik hə­yat­da fərdlər tə­rə­fin­dən is­ti­fa­də olun­ma­ğa baş­la­nıb. Ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı da, öz növ­bə­sin­də, id­ma­nın bu so­sio-mə­də­ni kon­tekstdə ge­niş ya­yıl­ma­sı­na sə­bəb olub.

İd­man ya­rış­la­rı həm də mə­də­niy­yət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin cə­rə­yan et­di­yi pro­ses­də yer al­dı­ğı­na gö­rə bun­lar mul­ti­kul­tu­ral du­ru­ma da öz töh­fə­si­ni ver­miş olur. Xü­su­si­lə mü­əy­yən bir müd­dət­də təş­kil olu­nan id­man ya­rış­la­rı öl­kə­nin mət­bəx mə­də­niy­yə­tin­dən tut­muş, folklor nü­mu­nə­lə­ri, ta­ri­xi və tu­rizm mə­kan­la­rı­nın tan­dıl­ma­sı­na qə­dər im­kan­lar açır. Ye­ri gəl­miş­kən, qeyd et­mə­li­yəm ki, məhz məş­hur mul­ti­kul­tu­ra­lizm nə­zə­riy­yə­çi­si Çarlz Tay­lor da mul­ti­kul­tu­ra­liz­min əsas məf­hu­mu­nun və əsa­sı­nın "ta­nı­ma" (re­cog­ni­ti­on) ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yır. Bu ba­xım­dan, id­man­çı­la­rın müx­tə­lif ya­rış­lar­da iş­ti­rak et­mə­si on­la­rın bir­ba­şa mul­ti­kul­tu­ral fə­a­liy­yət­də ol­ma­sı de­mək­dir. Be­lə ki, hər han­sı bir id­man­çı is­tər öl­kə da­xi­lin­də, is­tər­sə də xa­ric­də ix­ti­sas­laş­dı­ğı id­man sa­hə­si ilə həm öz öl­kə­si­ni təm­sil edir, həm də şa­hid ol­du­ğu öl­kə­nin mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­ri ilə ta­nış olur.

Tür­ki­yə Res­pub­li­ka­sı­nın qu­ru­cu­su Mus­ta­fa Ka­mal Ata­tür­kün id­ma­nın ma­hiy­yə­ti haq­qın­da be­lə bir ifa­də­si var: "Mən id­man­çı­nın zə­ka­lı, çe­vik və ey­ni za­man­da əx­laq­lı ola­nı­nı se­vi­rəm". Bu ifa­də­də bö­yük hə­qi­qət var. Çe­vik­lik və zə­ka­lı­lı­ğın hər bir id­man­çı­ya xas ol­ma­sı va­cib bi­li­nən xü­su­siy­yət­lər­dən­dir. İd­man­çı­nın etik ko­dekslə­rə əməl et­mə­si onun, ey­ni za­man­da, mul­ti­kul­tu­ral şəx­siy­yət ki­mi for­ma­laş­ma­sı­nın da əsa­sı­nı təş­kil edir".

R.İl­ya­sov vur­ğu­la­yıb ki, ümu­miy­yət­lə, id­man ya­rış­la­rı­nın ke­çi­ril­mə­si iki cə­hət­dən qlo­bal əhə­miy­yət kəsb edir. Bun­lar­dan bi­rin­ci­si ol­dur ki, id­man ya­rış­la­rı və olim­pi­ya oyun­la­rı qlo­bal sül­hə ça­ğı­rış məz­mu­nu da­şı­yır. O qeyd edib ki, məhz bu ya­rış­lar sa­yə­sin­də ir­qi, di­ni, et­nik və s. ay­rı­seç­ki­li­yə yol ve­ril­mə­yə­rək hər bir id­man­çı­nın öz gü­cü­nü ob­yek­tiv şə­kil­də gös­tər­mə­si tə­min edi­lir: "İkin­ci­si isə id­ma­nın, ey­ni za­man­da, mul­ti­kul­tu­ral bir pro­ses ola­raq fərqli mə­də­niy­yət­lə­rin iş­ti­rak et­di­yi iq­ti­sa­di, so­si­al və si­ya­si sfe­ra­lar­da özü­nü təs­diq et­mə­si ilə bağ­lı­dır. Müx­tə­lif id­man brendlə­ri­nin, id­man­çı­la­rın, id­man klub­la­rı­nın və s.-nin bu pro­ses­də ak­tiv iş­ti­ra­kı mul­ti­kul­tu­ra­lizm ma­hiy­yət­li bir fə­a­liy­yət nö­vü ki­mi də özü­nü bü­ru­zə ve­rir. İd­man ya­rış­la­rın­da qlo­bal sül­hə ça­ğı­rış, elə­cə də iq­ti­sa­di müs­tə­vi­də id­man növ­lə­ri və id­man­çı­la­rın brendlə­şə­rək funksi­o­nal rol al­ma­sı mul­ti­kul­tu­ral mü­na­si­bət­lə­rin ya­ran­ma­sı­na sə­bəb olur. Ta­rix­dən mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Azər­bay­ca­nın İpək Yo­lu üzə­rin­də və coğ­ra­fi-si­ya­si mə­kan ki­mi mə­də­niy­yət­lə­rin qov­şa­ğın­da yer­ləş­mə­si mü­a­sir dövrdə də öz əhə­miy­yə­ti­ni qo­ru­yub sax­la­yır".

R.İl­ya­sov bu­na mi­sal ola­raq Azər­bay­can­da bir çox qlo­bal id­man ya­rış­la­rı­nın, o cüm­lə­dən 2015-ci il­də iyun ayı­nın 12-dən 28-dək 1-ci Av­ro­pa Oyun­la­rı­nın ke­çirlmə­si­ni qeyd edib: "Bu Oyun­lar­da 50 öl­kə­dən 20 id­man nö­vü üz­rə 6000-dən çox id­man­çı iş­ti­rak edib. Ba­kı­da "Olympic Vil­la­ge" (At­let­lər Kən­di­nin) ya­ra­dıl­ma­sı, bu­ra­da id­man­çı­lar üçün 13 bi­na­nın, üç və dör­do­taq­lı 16 müx­tə­lif növ mən­zil­lə­rin ti­kil­mə­si və 68 min nə­fər tu­tum­lu Olim­pi­ya Sta­di­o­nu­nun in­şa­sı Azər­bay­can­da mul­ti­kul­tu­ral mü­hi­tin iq­ti­sa­di özü­lü­nün möh­kəm­lən­mə­si­nə də yar­dım edir. Di­gər tə­rəf­dən, müx­tə­lif öl­kə­lər­dən gə­lən id­man­çı­la­rın qar­şı­lan­ma­sı və mü­şa­yi­ə­ti iş­lə­ri­nə 12 000 kö­nül­lü­nün cəlb olun­ma­sı mə­də­niy­yət­lə­ra­ra­sı di­a­lo­qa aid fə­a­liy­yət­lər­də mü­hüm yer tu­tub. Ba­kı­da 1-ci Av­ro­pa Oyun­la­rı sim­vol­la­rı­nın se­çil­mə­si və mü­əy­yən olun­ma­sı da mul­ti­kul­tu­ra­lizm ide­ya­la­rı­na uy­ğun gə­lir: nar sim­vo­lu "bir­lik için­də müx­tə­lif­li­yi" tə­cəs­süm et­di­rir. Cey­ran, si­murq qu­şu və alov isə mul­ti­kul­tu­ral mü­na­si­bət­lər fo­nun­da Azər­bay­ca­nın ta­ri­xi də­yər­lə­ri­dir. Qo­naq­lar üçün Azər­bay­ca­nın zən­gin ir­si­nə bə­ləd­çi­lik edə­cək cey­ran bu id­man oyun­la­rın­da mə­də­niy­yət el­çi­si sta­tu­sun­da təq­dim edi­lib.

İd­man ya­rış­la­rı, xü­su­si­lə olim­pi­ya oyun­la­rı ilə mul­ti­kul­tu­ra­lizm ara­sın­da cid­di əla­qə­lə­rin möv­cud ol­ma­sı gün­bə­gün da­ha çox or­ta­ya çı­xır. Fərqli mə­də­niy­yət­lə­rə mən­sub in­san­la­rın iş­ti­ra­kı ilə ke­çən bu id­man ya­rış­la­rı öl­kə­miz­də­ki nü­mu­nə­ve­ri­ci mul­ti­kul­tu­ral du­ru­mun, Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi­nin də­yər ola­raq dün­ya­ya ta­nı­dıl­ma­sın­da bir mər­hə­lə təş­kil edir. Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, 2016-cı il 17 iyun ta­ri­xin­də Azər­bay­can­da "Av­ro­pa Qran Pri Ba­kı" ("For­mu­la 1", Grand Prix of Eu­ro­pe) adı al­tın­da "For­mu­la-1" ya­rış­la­rı ke­çi­ri­lib. Qeyd edək ki, Ba­kı­da ke­çi­ri­lən ya­rış uni­kal­lı­ğı ilə se­çi­lir. Be­lə ki, Ba­kı­da ke­çi­ri­lən ya­rış za­ma­nı av­to­mo­bil­lər Də­niz­kə­na­rı Park bo­yun­ca hə­rə­kət edə­rək, Ba­kı­nın ən qə­dim his­sə­si olan və UNES­CO Ümum­dün­ya İr­si Si­ya­hı­sı­na da­xil edi­lən İçə­ri­şə­hər Ta­ri­xi-Me­mar­lıq Qo­ru­ğu­nun ət­ra­fın­da dövr edib".

Alim vur­ğu­la­yır ki, be­lə­lik­lə, ya­rı­şı iz­lə­yən te­le­vi­zi­ya ta­ma­şa­çı­la­rı və qo­naq­lar şə­hə­rin tam mul­ti­kul­tu­ral si­ma­sı­nı gö­rə bi­lib: "İd­man və mul­ti­kul­tu­ra­lizm əla­qə­si­nin ən gö­zəl nü­mu­nə­lə­rin­dən bi­ri də 2017-ci il­də Ba­kı­da ke­çir­lə­cək İs­lam Həm­rəy­li­yi Oyun­la­rı­dır. Məhz ya­rış­ma­nın şü­a­rı­nın "Həm­rəy­lik bi­zim gü­cü­müz­dür" se­çil­mə­si bir­ba­şa mul­ti­kul­tu­ra­lizm fəl­sə­fə­si­nə mü­va­fiq­dir".

Qeyd edək ki, öl­kə­miz­də olan to­le­rant, mul­ti­kul­tu­ral mü­hit id­man hə­ya­tın­da açıq şə­kil­də özü­nü gös­tə­rir. Bu ilin fev­ral ayın­da Mil­li Olim­pi­ya Ko­mi­tə­sin­də Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm qış mək­tə­bi­nin iş­ti­rak­çı­la­rı ilə ke­çi­ri­lən gö­rüş yad­da­qa­lan olub. Azər­bay­can Mil­li Olim­pi­ya Ko­mi­tə­si­nin (MOK) vit­se-pre­zi­den­ti Çin­giz Hü­seynza­də Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm qış mək­tə­bi­nin iş­ti­rak­çı­la­rı ilə gö­rüş­də  MOK-un ta­ri­xi, in­ki­şa­fı və fə­a­liy­yə­ti ba­rə­də mə­lu­mat ve­rib. O bil­di­rib ki, müs­tə­qil­li­yin ilk il­lə­rin­də si­ya­si və iq­ti­sa­di və­ziy­yə­tin gər­gin ol­ma­sı sə­bə­bin­dən Azər­bay­can id­ma­nı ağır dövr ya­şa­yıb. Öl­kə rəh­bər­li­yi id­man infrastruk­tu­ru­nu dir­çəltmək üçün bö­yük iş­lər gö­rüb. İd­man­çı və məşqçi­lə­rə hər cür diq­qət və qay­ğı gös­tər­mək, ye­ni id­man ob­yektlə­ri in­şa et­mək, id­ma­nı təb­liğ edən təd­bir­lər ke­çir­mək döv­lə­ti­mi­zin da­xi­li si­ya­sə­ti­nin pri­o­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­dir. Azər­bay­can­da Olim­pi­ya hə­rə­ka­tı sü­rət­lə in­ki­şaf edir. Azər­bay­can id­man­çı­la­rı­nın iri bey­nəl­xalq ya­rış­lar­da qə­lə­bə­lə­ri­nin sa­yı­nın artma­sı, bir çox əhə­miy­yət­li ya­rış­la­rın məhz öl­kə­miz­də ke­çi­ril­mə­si, bey­nəl­xalq id­man struk­tur­la­rı­nın hə­min təd­bir­lə­rin təş­ki­lat­çı­lıq sə­viy­yə­si­ni yük­sək qiy­mət­lən­dir­mə­si bu­nu sü­but edir.

Ç.Hü­seynza­də xa­tır­la­dıb ki, ötən il Ba­kı­da ta­rix­də ilk də­fə Av­ro­pa Oyun­la­rı ke­çi­ri­lib. Onun fik­rin­cə, bu Oyun­lar müx­tə­lif döv­lət­lər və xalqlar ara­sın­da zid­diy­yət­lə­ri yum­şaltma­ğa xid­mət edib. Ç.Hü­seynza­də de­yib: "İd­man müx­tə­lif mə­də­niy­yət­lə­rin və dil­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri­ni bir ara­ya gə­tir­mək va­si­tə­si­dir. Olim­pi­ya çem­pi­on­la­rı olan Azər­bay­can id­man­çı­la­rı ara­sın­da öl­kə­miz­də ya­şa­yan baş­qa xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri-rus­lar, uk­ray­na­lı­lar, ta­tar­lar, ose­tin­lər və s. var. Bu da Azər­bay­can id­ma­nın­da et­nik və ya hər han­sı di­gər əla­mə­tə gö­rə ay­rı­seç­ki­li­yin ol­ma­dı­ğı­nı növ­bə­ti də­fə sü­bu­ta ye­ti­rir. Azər­bay­can çox­mil­lət­li öl­kə­dir, bu­ra­da di­ni zə­min­də mü­na­qi­şə­lər yox­dur və heç vaxt da ol­ma­yıb. Bu­ra­da ya­şa­yan xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri öl­kə və cə­miy­yət hə­ya­tı­nın bü­tün sa­hə­lə­rin­də bə­ra­bər iş­ti­rak edir. Azər­bay­can baş­qa döv­lət­lər­lə dostluq mü­na­si­bət­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən id­man sa­hə­sin­də mü­na­si­bət­lə­rin möh­kəm­lən­mə­si­nə xü­su­si diq­qət ye­ti­rir. Mə­sə­lən, Gür­cüs­tan­da qa­dın­lar ara­sın­da vo­ley­bo­lun in­ki­şa­fı­na dəs­tək gös­tər­mək üçün qon­şu öl­kə­nin ko­man­da­sı qar­şı­dan gə­lən Azər­bay­can çem­pi­o­na­tın­da iş­ti­rak edə­cək, ha­be­lə bu ya­rı­şın bir tu­ru Tbi­li­si­də ke­çi­ri­lə­cək".

Qeyd edək ki, Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm qış mək­tə­bin­də Ru­si­ya, İs­veç­rə, Uk­ray­na, Tür­ki­yə, İta­li­ya, Por­tu­qa­li­ya, Pol­şa, Çe­xi­ya, Gür­cüs­tan, Be­la­rus, Bol­qa­rıs­tan, Lit­va, İn­do­ne­zi­ya, Ya­po­ni­ya və Al­ma­ni­ya­dan 43 tə­lə­bə, Azər­bay­can uni­ver­si­tet­lə­rin­dən 12 tə­lə­bə, ha­be­lə yer­li və əc­nə­bi mü­tə­xəs­sis­lər iş­ti­rak edir.

Azər­bay­can id­ma­nı və to­le­rantlıq bir-bi­ri­lə də­rin vəh­dət təş­kil edir. Əl­bət­tə, bu iş­də döv­lə­tin id­man si­ya­sə­ti­nin müs­bət tə­si­ri­ni də vur­ğu­la­ma­lı­yıq. Azər­bay­can dün­ya­nın diq­qə­tin­də olan bir döv­lət­dir və bu­ra­da mul­ti­kul­tu­ral, to­le­rant bir mü­hit var. Bun­lar ha­mı­sı isə azər­bay­can­çı­lı­ğa bağ­lı­lı­ğın tə­za­hü­rü­dür.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.