Yenicə müstəqilliyini qazanmış Azərbaycan Respublikasında iki illik təlatümlər sonrası məhz Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsi ilə sular durulmağa başladı. 1993-cü ildə Azərbaycan xalqının israrlı dəvəti ilə hakimiyyətə gələn böyük siyasət adamı ölkəni yaşanan xaos və hərcmərclikdən çıxarmaq üçün bütün potensialını işə saldı. Onun bu yöndə etdiyi bir çox çabaları sırasında isə Azərbaycanı dünya arenasına çıxarmaq, onun istər siyasi, istər iqtisadi, istərsə də regional əhəmiyyətini dünya güclərinin diqqət mərkəzinə gətirmək amalı öncül yerlərdən birini tuturdu və Heydər Əliyev bu yolda böyük inamla addımlayırdı. Belə bir zamanda Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (MDB) texniki yardım məqsədi daşıyan TASİS layihəsi gündəmə gəldi.
Avropa İttifaqı SSRİ dağıldıqdan sonra – 1991-ci ildən hazırladığı və maliyyələşdirdiyi TASİS proqramı ilə yeni suverenlik qazanmış müstəqil dövlətlərdə iş aparmaq, demokratik islahatlar keçirmək, bazar iqtisadiyyatı infrastrukturları yaratmaq, ölkələrarası ticarət, nəqliyyat, gömrük-keçid işlərini inkişaf etdirmək niyyətini ortaya qoymuşdu. 1993-cü ilin may ayında Brüsseldə keçirilən konfransda 8 ölkənin iştirakı ilə qəbul edilən bu layihə Avropa İttifaqının dəstəyilə həyata keçirildi. Beləliklə, Avropa-Qafqaz-Asiya Nəqliyyat Dəhlizi – TRASEKA (Trans-Europe-Caucasus-Asia) həyata vəsiqə qazandı.
Məsələ burasındadır ki, SSRİ-nin dağılması və vaxtilə Sovet İttifaqının tərkibinə daxil olan respublikaların müstəqillik qazanması ilə Şərq-Qərb nəqliyyat-kommunikasiya və enerji dəhlizləri məsələsi daha aktual xarakter almışdı. Regionu nəzarətində saxlamağa və alternativ enerji dəhlizlərinin yaranmasına mane olmağa çalışan Rusiyanın müqavimətinə baxmayaraq, ABŞ və Avropa İttifaqı bu istiqamətdə səylərini artırdı və TRASEKA layihəsi çərçivəsində Avropanı Asiya ilə birləşdirən “Böyük İpək Yolu” adlı transmilli layihənin həyata keçirilməsinə başlandı.
Əslində Azərbaycanın əlverişli geostrateji və coğrafi mövqeyi ona hər zaman həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub əlaqələrində əsas körpü kimi çıxış etməyə imkan verib. Lakin müstəqil dövlətin və müstəqil siyasətin olmaması səbəbindən bu əlverişli mövqedən Azərbaycanın maraqlarına uyğun şəkildə istifadə edilməyib. Yalnız Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə gəlişindən sonra Azərbaycan bu imkandan yararlanmağa başladı və məhz Heydər Əliyevin məqsədyönlü siyasəti nəticəsində Azərbaycan öz tarixi missiyasını yerinə yetirmək imkanı əldə etdi.
Ərazisindən keçdiyi ölkələrin iqtisadi inkişafına böyük təkan verən, eyni zamanda bu ölkələrin qarşılıqlı inteqrasiya və səmərəli əməkdaşlığının əsasını qoymuş bu marşrut – Böyük İpək Yolu əslində eramızdan əvvəl II əsrdə yaranıb. Qədim dövrlərdə və orta əsrlərdə Çindən Orta və Ön Asiya ölkələrinə aparan bu yol tarixi ticarət marşrutu olaraq Çin, Yaponiya, Hindistan, Monqolustan, İran, Özbəkistan, Tacikistan, Azərbaycan və digər ölkələrdən keçirdi. Məhz TRASEKA-nın gündəmə gəlməsi Böyük İpək Yolunun yenidən bərpasına səbəb oldu ki, bununla da Azərbaycan Respublikası dünya arenasına inteqrasiya yolunda ilk kövrək addımlarını atmağa başladı.
Heydər Əliyevin reallaşan arzusu...
Mərhum prezident Heydər Əliyevin Mərkəzi Asiyadan, Qafqazdan keçməklə Qara dənizə və daha sonra Avropaya çıxan nəqliyyat dəhlizinin yenidənqurulması, tarixi İpək yolunun bərpası ideyasının gündəmə gəlməsində rolu əvəzsizdir. Məhz Heydər Əliyevin gərgin və çoxşaxəli fəaliyyətinin, uzaqgörən siyasətinin nəticəsidir ki, onun təşəbbüsü, Avropa Birliyi Komissiyası və TRASEKA proqramının iştirakçı ölkələrinin birgə qərarı ilə "Tarixi İpək yolunun bərpasına həsr edilmiş Beynəlxalq Konfrans" 1998-ci il sentyabrın 8-9-da Bakıda keçirildi. 32 ölkənin və 13 beynəlxalq təşkilatın səlahiyyətli nümayəndələrinin iştirak etdiyi konfransda Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin texniki və iqtisadi məsələlərini özündə əks etdirən "Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişaf etdirilməsi üzrə beynəlxalq nəqliyyat haqqında çoxtərəfli Əsas Saziş” adlı çox mühüm sənəd imzalandı. Həmin konfransda çıxışı zamanı Heydər Əliyev özü də Böyük İpək Yolunun bərpasının tarixi zərurət olduğunu qeyd edərək, bu layihənin region dövlətlərinin bütün sahələrdə inkişafına təkan verəcəyini bildirmişdi: "Tarixi İpək yolunun bərpası, yeni-yeni ölkələrin və regionların ona cəlb edilməsi xalqlarımızın yaxınlaşması və qarşılıqılı surətdə zənginləşməsi, yeni müstəqil dövlətlərin istiqlaliyyətinin və suverenliyinin möhkəmlənməsi, bu dövlətlərdə demokratik islahatların, bazar islahatlarının uğurla aparılması üçün güclü təkan verəcək, hamı üçün sülhün, sabitliyin və təhlükəsizliyin təmin olunmasına kömək göstərəcəkdir".
Heydər Əliyevin bu layihənin həyata keçməsində əvəzsiz xidmətlərindən biri də TRASEKA hökumətlərarası komissiyasının daimi katibliyinin mənzil-qərargahının Bakıda yerləşməsidir. 21 fevral 2001-ci ildən Bakıda fəaliyyətə başlayan TRASEKA hökumətlərarası komissiyası daimi katibliyinin ofisi “Böyük İpək Yolu” boyunca hərəkət edən beynəlxalq yüklərin daşınma və hərəkətini tənzimləmək, Əsas Sazişə qoşulan ölkələrdə qanunvericilik və maliyyə-iqtisadi mühitlə bağlı məsələlərin həll edilməsinə kömək məqsədilə yaradılıb.
Ümumiyyətlə, o zaman istər regionda, istərsə də dünyada gedən qlobal prosesləri nəzərə alan Heydər Əliyev Azərbaycanın beynəlxalq aləmə inteqrasiya prosesində iştirakı baxımından olduqca vacib olan transmilli yükdaşımaya, nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizlərinin yaradılmasına xüsusi önəm verirdi və Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizləri layihələrini birmənalı şəkildə dəstəkləyirdi. Bu strateji siyasi kurs Prezident İlham Əliyevin də qlobal enerji və nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin gerçəkləşdirilməsi istiqamətindəki fəaliyyətinin əsasını təşkil edib. İlham Əliyevin hələ 24 noyabr 2004-cü il tarixində imzaladığı “Azərbaycan Respublikasında sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri haqqında” fərmanı və 11 fevral tarixli “Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafına dair” Dövlət Proqramı ilə bu strategiyanın əsası qoyulub və bu məqsədlə nəqliyyat-kommunikasiya şəbəkəsinin modernləşdirilməsinə və yenidən qurulmasına xüsusi diqqət ayrılıb.
“Azərbaycan Respublikası qarşıdakı dövrdə Proqramın fəaliyyətini ölkələrimizin nəqliyyat sektorlarının inkişafı baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirir...”
Prezident İlham Əliyevin 2019-cu ilin dekabrında Avropa-Qafqaz-Asiya beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin (TRASEKA) 20 illik fəaliyyətinə həsr olunmuş yubiley konfransının iştirakçılarına ünvanladığı təbrik məktubunda deyilir:
"Avropa-Qafqaz-Asiya" nəqliyyat dəhlizi ilə yük daşımalarının həcminin ilbəil artırılmasına imkan verən bu sənədin ərsəyə gəlməsində Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin xidmətləri əvəzsizdir. Həmin konfransda çıxışı zamanı Heydər Əliyev özü də Böyük İpək Yolunun bərpasının tarixi zərurət olduğunu qeyd edərək, bu layihənin region dövlətlərinin bütün sahələrdə inkişafına təkan verəcəyini bildirmişdi”.
Prezident məktubunda qeyd edir ki, fəaliyyət göstərdiyi 20 il ərzində TRASEKA Proqramı üzv ölkələr arasında multimodal daşımaların təşviqi, tranzit daşımalar üçün əlverişli şəraitin yaradılması, ticarət-iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, habelə həmin ölkələrin iqtisadi potensialının artırılması işinə mühüm töhfələr verib. Dövlət başçısı diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycan Respublikası Avropa-Qafqaz-Asiya regionunda nəqliyyat dəhlizlərinin və əlaqəli infrastrukturun inkişaf etdirilməsinin vacibliyini tanıyaraq, bir sıra layihələrin həyata keçirilməsi üçün sərmayələr yatırır, ikitərəfli və çoxtərəfli əsasda əməkdaşlıq edir. Eyni zamanda, Azərbaycan region üçün vacib layihələrin təşəbbüskarı olmaqla yanaşı, həm də Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Cənub Qaz Dəhlizi kimi vacib beynəlxalq layihələrin əsas həmicraçısı, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində daşımaların, o cümlədən multimodal infrastrukturun təşviqinə dəstək verən Şərq-Qərb və Cənub-Qərb avtomobil yolları, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və digər yerli layihələrin icraçısıdır.
“Nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığa böyük diqqət yetirən Azərbaycan Respublikası qarşıdakı dövrdə Proqramın fəaliyyətini ölkələrimizin nəqliyyat sektorlarının inkişafı baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirir. Bu fəaliyyətin uğurla aparılması üçün ölkəmiz bundan sonra da Proqramın prioritet istiqamətləri üzrə daha vacib layihələrin gerçəkləşməsində davamlı iştirak edəcəkdir”- məktubda deyilir.
Məsələ burasındadır ki, TRASEKA layihəsi Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat yolunu qısaltmaqla külli miqdarda vəsaitə qənaət etmək imkanı yaradır, eyni zamanda Azərbaycanın dövlət büdcəsinə əhəmiyyətli dərəcədə gəlir gətirir. TRASEKA layihəsi çərçivəsində malların daşınmasının Avropa ilə Cənubi Asiyanı birləşdirən Süveyş kanalından 20 gün tez başa gəldiyi nəzərə alınarsa, bu gün Azərbaycanın dünyanın əsas tranzit ölkələrindən birinə çevrildiyini demək olar ki, bu kontekstdə Azərbaycan dövləti və xalqı ümummilli liderə minnətdar olmalıdır. Üstəlik, Şərqlə Qərb arasında körpü rolunu oynayan Azərbaycanın Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişaf etdirilməsində aparıcı yer tutması respublikanın dünya ölkələri ilə inteqrasiyasının daha da dərinləşməsinə xidmət edir ki, bu da istər iqtisadi, istərsə də siyasi sabitlik və təhlükəsizlik baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir.
Azərbaycanda Heydər Əliyev dönəmi – dəmiryollarının “qızıl dövrü”nün başlanğıcı...
Azərbaycan Respublikasında Heydər Əliyev dönəmi ölkəiçi dəmiryol infrastrukturunda da masştablı yeniliklərlə yadda qalıb. İstər hakimiyyətinin birinci, istərsə də ikinci dönəmində yol infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi və modernləşdirilməsini prioritet məsələlər sırasında görən Heydər Əliyevin Azərbaycana qayıtdığı 90-cı illərin əvvəllərində ölkədə, digər sahələrdə olduğu kimi, dəmiryollarının durumu da bərbad idi. Bu kontekstdə 1996-cı ili Azərbaycanın dəmiryolları tarixində dönüş ili saymaq olar. Həmin ilin 18-19 iyul tarixlərində Heydər Əliyevin sədrliyi ilə Nazirlər Kabinetinin yığıncağı keçirilərək, dəmiryolundakı neqativ hallar dövlət başçısı tərəfindən sərt tənqid edilir və dərhal müvafiq qərarlar qəbul olunur. İstər rəhbər strukturlarda kadr dəyişikliyi, istərsə də fəaliyyət mexanizmindəki yeniliklər tez bir zamanda bu sahədə irəliləyişlər əldə olunmasına təkan verdi. Nəticədə, məhz mərhum prezidentin gərgin əməyi və qonşu ölkələrlə apardığı danışıqlar sonrası 1997-ci ilin may ayından Bakıdan Moskvaya qatarların gedişi bərpa edildi. Həmin ilin dekabrından isə Bakı-Rostov isttiqamətində yeni qatarlar xəttə buraxıldı. Daha sonra mərhələlərlə Kiyev, Brest, Xarkov, Həştərxan, Yekaterinburq, Sankt-Peterburq, Tümen, Novorossiysk, Voronej, Lvov. Simferopol, Odessa, Saratov, Ufa, Çelyabinsk şəhərlərinə sərnişin qatarları xəttə buraxıldı. Daha sonra, 1998-ci ildə Bakı-Xankəndi, 1999-cu ildə Bakı-Gəncə qatarları sərnişinlərin üzünə açıldı. Eyni zamanda qatar reyslərində xidmətin keyfiyyətinin artırılması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirildi.
Ötən müddət ərzində “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin potensialı xeyli artaraq dünya standartları səviyyəsinə çatdırılıb. Günümüzdə Bakıdan bir çox bölgələrə modern sürət qatarlarının hərəkəti bütün bu deyilənlərin real təsdiqi sayıla bilər. Elə bu qatarların Qəbələ, Gəncə kimi Xankəndiyə istiqamət götürəcəyi gün də uzaqda deyil və ümummilli lider Heydər Əliyevin ruhu o gün bir daha sevinəcək...
Samirə SƏFƏROVA
Yazı “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC və Azərbaycan Mətbuat Şurasının Ulu Öndər Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi münasibəti ilə kütləvi informasiya vasitələrinin təmsilçiləri arasında keçirdiyi müsabiqəyə təqdim olunur.
