Rusiya prezidenti Vladimir Putin aprelin 29-da, çərşənbə günü ABŞ prezidenti Donald Trampla telefon danışığı aparıb və Rusiyanın 9 May - Qələbə Günü münasibətilə müvəqqəti atəşkəs elan etməyə hazır olduğunu bildirib. Danışıq Rusiyanın təşəbbüsü ilə baş tutub və saat yarımdan çox davam edib. Putinin köməkçisi Yuri Uşakov görüşü mehriban, açıq və işgüzar kimi xarakterizə edib.
Tramp danışığı jurnalistlərə təsdiqləyib və məhz özünün Putinə kiçik atəşkəs ideyasını təklif etdiyini bildirib. “Düşünürəm ki, o buna razı ola bilər”, – deyən Tramp həmçinin Putinin İran nüvə proqramı ilə bağlı kömək təklif etdiyini, lakin özünün bundan əvvəl Ukrayna müharibəsinin dayandırılmasını şərt qoyduğunu açıqlayıb.
Bu təklif apreldə elan olunan Pasxa atəşkəsi sxemini xatırladır. O zaman Rusiya aprelin 11-12-də formal atəşkəs elan etmişdi, lakin hər iki tərəf bir-birini minlərlə pozuntu ilə ittiham etdi. İki lider arasında bundan əvvəlki telefon danışığı 2025-ci il dekabrın 28-də baş tutmuşdu.
Putin bilmirdi ki, Tramp 9 Mayda atəşkəs ideyasını qəbul etməz? Tramp 9 Mayı ümumiyyətlə tanımır, Amerika və Avropa İkinci Dünya müharibəsinin bitmə tarixini başqa hadisədən hesablayır. Tramp 9 Mayı saya salsa, onda Moskvaya paradda niyə gəlmir? Belə olan halda Putin hansı ümidlə Trampa belə bir təklif verir?
Putin bu təklifi Trampın 9 Mayı "tanıyıb-tanımamasına" görə vermir. Burada hədəf Qərb ictimaiyyəti deyil, daxili və xarici diplomatik oyun gedir. Əsas 3 səbəb var:
Birincisi, "sülhpərvər obraz" yaratmaq. Putin 9 May ərəfəsində atəşkəs təklif edəndə daxili auditoriyaya mesaj verir: "Görürsünüz, biz bayramda belə müharibə istəmirik, atəşi dayandırmağa hazırıq, amma Ukrayna və Qərb razılaşmır". Bu, Rusiya telekanallarında "biz sülh istəyirik, onlar yox" narrativini gücləndirir. Tramp qəbul etsə də, etməsə də, Putin üçün media qazancı var. Pasxa atəşkəsi də eyni məntiqlə idi - elan etdi, pozuntulara görə Kiyevi günahlandırdı.
İkincisi, Trampla şəxsi kanal saxlamaqdı. Tramp 9 Mayı bayram kimi qeyd etməsə də, "böyük sövdələşmə" tərəfdarıdır. Putin bilir ki, ABŞ-da Avropadakı kimi 8 Mayı qeyd edirlər, 9 May onlar üçün simvolik deyil. Amma atəşkəs təklifi real praktik məzmun daşıyır: "Gəl 1 gün də olsa atəşi saxlayaq, eskalasiya riskini azaldaq". Tramp üçün bu, "mən müharibəni dayandıra bilirəm" deyib seçki kapitalı yığmaq şansıdır. Ona görə də Tramp özü deyir ki, ideyanı mən verdim. Yəni Putin təklifi Trampın eqosuna oynayaraq verib.
Üçüncüsü, parada görə təhlükəsizlikdi. Moskva 9 May paradını dron hücumları olmadan keçirmək istəyir. Ukrayna son 2 ildə həmin tarixdə Kremlə, neft bazalarına dron göndərib. Putin “atəşkəs” təklif etməklə beynəlxalq legitimlik qazanır: "Mən atəşkəs elan etdim, əgər paradda dron partlasa, deməli, Ukrayna bayramı pozdu, terrorçudur". Bu, sonradan cavab zərbələrinə haqq qazandırmaq üçün diplomatik sığortadır.
Bəs niyə Tramp Moskvaya gəlmir? Çünki 9 May Qərb üçün Qələbə Günü deyil. ABŞ və Britaniya 8 Mayı VE-Day kimi qeyd edir. Almaniya kapitulyasiyanı mayın 8-i gecə imzaladı, Moskvada vaxt fərqinə görə artıq 9 May idi. Ona görə də SSRİ və sonra Rusiya 9 Mayı, Qərb 8 Mayı əsas götürdü. Tramp Moskvaya getsə, daxildə "Putinin paradına dəstək verdi" ittihamı alacaq. Seçki ilində bu, ona lazım deyil. Amma telefonla atəşkəsi müzakirə etmək başqa şeydir - "mən sülh yaradıram" görüntüsü verir, risqi yoxdur.
Yəni Putin bu təklifi Trampın 9 Mayı tanımasına ümid edərək vermir. Məqsəd üçdür: daxilə "biz sülhsevərik" mesajı, Trampa "sövdələşmə adamı" rolunu oynamaq şansı, parada görə hücumdan sığortalanmaq. Tramp razılaşmasa da, Putin diplomatik olaraq uduzmur. Razılaşsa, qısamüddətli pauza qazanır, ordusunu rotasiya edir. Hər iki hal Kremlin xeyrinədir.
Akif NƏSİRLİ
