Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin yeni tarixini yaradan Ulu Öndər Heydər Əliyevin adının Azərbaycanın taleyində nə qədər önəmli mövqeyə sahib olduğunu sübut etməyə ehtiyac qalmasa da, onun keçdiyi həyat yolunun öyrənilməsi və yeni nəsillərə çatdırılması da bu günümüzün önəmli məsələlərindəndir. Bu sırada 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin xalqımızın çağırışı ilə Naxçıvandan Bakıya qayıdışı böyük siyasi hadisəsidir və müasir dövlətçilik tariximizin yeni səhifəsidir. Müstəqilliyimizin məhvolma təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığı o təlatümlü günlərdə Ulu Öndərin başlatdığı xilaskarlıq missiyası bu gün dünya çapında özünü təsdiq edən və bütün Türk dünyasının qürur duyduğu, 44 günlük tarixi qələbəyə imza atan güclü Azərbaycan dövlətinin qurulmasını təmin etdi.
Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində Azərbaycanda baş verənlər, ölkəni çənginə alan xaos və anarxiya, gündən-günə dərinləşən siyasi və iqtisadi böhranlar dövründə xalqın Heydər Əliyevə üz tutması həyatın təsdiq etdiyi reallıq idi. Cəmiyyət buna qədər Heydər Əliyevin simasında Azərbaycanı hələ sovetlər dönəmində geridə qalmış aqrar ölkədən qabaqcıl sənaye respublikasına çevirmiş, dünyada tanıtmağı bacaran müdrik və bütün xalqımızın maraqlarına xidmət edən rəhbər kimi tanımışdı. Məhz bu dövrdə Heydər Əliyev ermənilərin Azərbaycana olan əsassız və saxta iddialarının qarşısını almışdır. 1990-cı ilin 20 Yanvar faciəsi zamanı xalqımızın etiraz səsini bütün dünyaya çatdıran ilk şəxs də Heydər Əliyev olmuşdu. Nəhayət, 1990-cı ildə Azərbaycana qayıtdıqdan sonra qonşu ölkələrlə, o cümlədən qardaş Türkiyə ilə əlaqələrin qurulmasında böyük səylər göstərmiş və tarixi birliyimizə nail olmuş, Naxçıvanı erməni işğalından qorumuş və xilas etmiş, fövqəl bir uzaqgörənliklə sovet qoşunlarının muxtar respublikadan çıxarılmasına rəhbərlik etmişdir. Təbii ki, müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin Heydər Əliyevin adı ilə bağlı olan bu şərəfli səhifələrinin sayı bitməz, tükənməzdir.
İndi o dövrü yaşayan və Heydər Əliyevi görüb, onunla görüşən hər bir azərbaycanlının bu barədə tükənməyən xoş xatirələri var. Bu sırada mətbutda ara-sıra çıxış edən, Naxçıvanda yetərincə tanınan bir nəslin nümayəndəsi olan Natiq Talıbovun da adını çəkməmək olmur.
Natiq Talıbov ixtisasca energetikdir. Azərbaycan Dövlər Neft və Sənaye Universitetini bitirib, ixtiraçı alim kimi tanınınıb. Uzun illər Azərbaycanın energetika sənayesində çalışıb, ixtira və xidmətləri ilə bu sahənin inkişafında xidmətləri olub. Respublikamışın elektrik enerjisi ilə təhcizatında aparıcı rol oynayan Əli Bayramlı (indi Şirvan) Dövlət Elektrik Stansiyasında və Azərenerji ASC-nin Enerji İstehsalı İdarəsində rəhbər vəzifələrdə çalışıb. 1993-cü ildə Ulu Öndərin dəvəti ilə Naxçıvana qayıdan Natiq Talıbov burada tikilməkdə olan elektrik stansiyasına baş mühəndis təyin edilib. Bir vacib faktı da xatırladaq ki, Natiq Talıbovun atası Kazım Talıblı Heydər Əliyevin Naxçıvandakı təhsil illərində müəllimlərindən olub. Natiq müəllim deyir:
- Azərbaycanın hələ keçən əsrin sonlarından başlanan inkişaf və sənayeləşmə dövrü də Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Azərbaycan İES, Şəmkir SES, Yenikənd SES, Bakı İEM, Şimal ES-də yeni enerji blokunun tikintisi onun təşəbbüsü və yaxından iştirakı ilə baş tutmuşdur. Onun Moskvaya təyinatı, Sov.İKP MK-nın Siyasi Bürosuna üzv seçilməsi və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini təyinatı bütün öklənin həyatında yeni dövrün başlanğıcı oldu. Tək Azərbaycanı demirəm, onun Rusiya üçün gördüyü quruculuq işlərinin tarixi bu gün də unudulmayıb. Nəhayət, bədxahların təşəbbüsü ilə vəzifədən uzaqlaşdırılması, 1990-cı ildə Moskvadan Azərbaycana, məlum səbəblər üçbatından blokada şəraitində ağır günlərini yaşayan Naxçıvana qayıdışı əsildə Naxçıvanın və Azərbaycanın xilası oldu. Naxçıvanlıların Heydər Əliyevi necə qarşılaması əfsanəvi bir hadisədir. Bu hadisələrdə bizim ailə üzvlərimiz də yaxından iştirak edib. Yeri gəlmişkən deyim ki, ailə üzvülərimiz də Naxçıvanda olarkən dəfələrlə onun görüşünə gedib, müəllimi olmuş Kazım Talıblı haqqında xoş xatirələrini eşidiblər. İndi də bu təəsüratlarını bölüşən qohumlar Ulu öndərin yaddaşından, adi hadisələri belə incəliklə xatırlamasından xoş təəssüratlarla danışırlar.
-Olarmı ki, bu barədə bir az ətraflı danışasınız, hər halda yadınızda qalanlar var…
-Əlbəttə, bunlar heç vaxt yaddan çıxası deyil. İkinci tərəfdən çox qısa bir ömür yaşayan atam Kazım Talıblının dahi bir şəxsiyyətin yadında qalması, özü də çox xoş xatirələrlə yadında qalması bütün nəslimiz üçün şərəflidir. Əli Bayramlı (indi Şirvan) DRES-də işlədiyim vaxtlarda ,o vaxt Əli Bayramlı Şəhər Dövlət Təhlükəsizlik İdarəsinin rəisi olan Rzaqulu Quliyev bu barədə mənə dəfələrlə danışmışdı. O deyirdi ki, atam Kazım Heydər Əliyevin çox xöş duyğularla xatırladığı müəllimlərindəndir.
Bir hadisə də uşaqlıq yaddaşımda silinməz izlər buraxıb. Naxçıvan tarixən insanların rahat yağadığı yer olmayıb. Atamdan gələn qara xəbər, onun müharibədə həlak olması onsuz da sıxıntı içərisində yaşayan ailəmizə yeni problemlər gətirmişdi. O vaxt ikinci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputatlığa namizədlər sırasınada anam Məsmə Talıbovanın da adı var idi. Bu namizədlik dövlət təhlükəsizlik orqanlarında çalışan məsul bir şəxs tərəfindən verilmişdi. Vaxtı ilə müəllimi olmuş, ona dərs demiş müəlliminin, Naxçıvanın maarif və mədəniyyətinin inkişafında xidmətləri olan, Böyük Vətən müharibəsində qəhrəmancasına həlak olan Kazım Talıblının həyat yoldaşının namizədliyinin irəli sürülməsi və deputat seçilməsi o ağır illərdə ailə üçün olduqca böyük mənəvi və maddi dəstək idi. İndi uzaq keçmiş olan 1946-cı ildən uşaq yaddaşıma həkk olunan bu hadisə unudulmayan xatirədir. Heydər Əliyev o vaxtdan ailəmizin böyük və xeyirxah dostudur və Talıbovlar nəslinin yadaşında da xeyirxah, nəcib və qədirbilən bir insan kimi də yaşayır.
İstər o ağır illərdə, istərsə sonralar da biz onun ailəmizə olan köməyini davamlı hiss etdik.
Bir dəfə də bir hadisə olmuşdu, hələ sovetlər dövründə, Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi olarkən Naxçıvan ziyalıları ilə görüşən Heydər Əliyevi Naxçıvan teatırının foyesində bacım Rübabə qarşılayır. Maraqlıdır ki, bacımı həmən tanıyır və atam haqqında, əziz müəllimi haqqında xöş sözlər deyir. Bu hadisə Naxçıvanda böyük rezonans doğurur, qohumlarımın həyat tərzinə təsir edir, hətta bəzilərinə yüksək etimad göstərilərək vəzifə verilir, irəli çəkilir, təltif edilir.
- Natiq müəllim, atanız, eyni zamanda Ulu öndərin bu qədər ehtiramla yad etdiyi müəllimi haqqında danışın, Kazım Talıblı kim olub?
Atam 1907-ci ildə Naxçıvanda doğulub və burada pedaqoji institutda ali təhsil alıb. Eyni zamanda musiqi texnikimunu da bitirib, yaxşı tar, həm də kamanca və skripkada çalmağı da bacarırmış. Naxçıvanda əvvəlcə pedaqoji texnikumin, sonra pedaqoji institunn direktoru olub. Maarif sahəsində çalışdığı bu dövrdə bir sıra ziyalıların yetişməsində xidmətləri olub. Azərbaycanın içtimai-siyasi həyatında xidmətləri olan Səfəralı Babayev onu özünün fəxr etdiyi müəllimlərindən hesab edirdi. O cümlədən Ulu öndər atamın adını müəllimi kimi həmişə qürürla çəkib, bu onun övladları üşün də böyük fəxr yeri olub. 1939-cu ildə Naxçıvanın incəsənət komissari, indi anlamda mədəniyyət naziri olub. 1942-ci ildə könüllü cəbhəyə gedib, Pribaltika cəbhəsində zabit kimi döyüşüb. 1944-cü ilin 24 sentyabrında Latviya uğrunda gedən döyüşlərdə həlak olub və orada More qəsəbəsindəki qardaşlıq qəbrisanlığında dəfn olunub. Tanınmış hərbi araşdırmaçı və yazıçı Nikolay Kudinov onun həyat və cəbhə yolunu əks etdirən “Talıbov yüksəkliyi” adlı povest yazıb. Bu povestdən parcalar 1983-cü ildə Naxçvanda “Şərq qapısı” qəzetində dərc edildi. “Yazıçı” nəşriyyatında kitab kimi nəşri planlaşdırılmışdı, amma təəssüflər olsun ki, qarma-qarışıqlıq dövrünə düşdü, əsər it-bata oldu… Bir neçə dəfə Latviyada olmuşam, atamın qəbrini, onun şərəfinə yaradılan “Talıbov guşəsi”ni ziyarət etmişəm. İndi oralarda nələr yaşanır, bunlara bu gün əlim çatmır.
Amma Naxçıvanın mərkəzi küçəlırindən biri atamın adını daşıyür. Texnikumun yanından keçən, səhv etmirəmsə vaxtı ilə “Puşkinskaya” adlandırılan bu küçəyə Kazım Talıblının adının verilməsi də Ulu öndərin nəcib və xeyirxah təşəbbüsünün, Kazım müəllimə və ailəmizə olan ehtiramın nəticəsidir.
- Bəs sizin necə, onunla görüşünüz olub?
- Ulu öndər Naxçıvana gələndə mən Şirvanda çalışırdım və təbii ki, ona olan hüsn - rəğbət o qədər böyük idi ki, hər kəs onunla görüşü arzulayırdı. Təbii ki, bu hisslər bir naxçıvanlı kimi mənim də ürəyimdən keçirdi. Onu da bilirdim ki, işlərinin nə qədər çox olmasına baxmayaraq Heydər Əliyev bizim ailə ilə həmişə maraqlanıb. Qohumlarım Naxçvana gələndə hörmət və rəğbətlərini bildirmək üçün onunla davamlı görüşüblər. Bacılarım və başqa qohumlarım da mənə həmişə Heydər Əliyevlə görüşməyimi, onu ziyarət etməyimi tövsiyyə edirdirər. Düzünü deyim ki, ürəyim istəsə də bu qədər vacib bir insanı narahat edib, vaxtını almaqdan çəkinirdim. Amma görüşdüm və bu görüş məni yenidən Naxçıvana, döğma diyara qaytardı.
1992-ci ilin dekabrında Naxçıvanda xəstə bir qohumumu ziyarətə getmişdim. Adamlar qıtlıq, çörək böhranı bir yana, soyuğun da əsir-yesiri olmuşdular, elektrik enerjisinin və istiliyin olmaması da fəlakətli bir fakt idi. Təəsəvvür edin ki, canının qızması üçün belinə qrelka bağlayan və ölüm ayağında olan xəstə insan zarıyırdı ki, canım qızsa idi… Düzü, bu gördüyüm məni o qədər sarsıtdı ki, əlac yolu bilib Ali Məclisə, Heydər Əliyevin qəbuluna gəldim. Köməkçidən xahiş etdim ki, məni, Kazım Talıblının oğlunu qəbul etsin. Çox operativ gələn cavab belə oldu, axşam saat onun yarısı onu gözləyəcəm.
Düzü, ölkədəki vəziyyəti, səngiməyən gərginliyi və Heydər Əliyevlə işlərinin çoxluğunu nəzərə alaraq 5-10 dəqiqəlik bir görüş olacağını düşündüm. Çox mehriban və səmimi qəbulda söhbət 1 saata yaxın çəkdi. Mən onun gərgin iş qrafikini bildiyimdən energetika sahəsində aparılan işlərə, onda İrandan Naxçıvana elektrik xətti cəkilirdi və Türkiyədən elektrik xəttinin çəkilişi planlaşdırılırdı, onun şəxsi nüfuzu və yüksək təşkilatçılığı ilə baş tutan bu fövqəl işlərə alqış dolu münasibət bildirdim. Mümkün qədər qısa danışdığımı və həyacanımı hiss etdiyindən iki dəfə “tələsmməyi” tövsiyyə etdi. Atam haqqında çox xoş sözlər soylədi, düzü bu barədə onunla görüşən qohumlarımdan da eşitmişdim, amma bu böyük insanın özündən bunları eşitmək nə qədər qürurlu olduğunu söyləmək çətindir.
Energetika ilə bağlı təkliflərimi eşitdikcə gözlənilməz suallar verirdi. Digər tərəfdən həssaslığı və peşakar münasibəti də məni xeyli təccübləndirmişdi. Sonra ayağa durdu və kiməsə zəng etdi: Kazım Talıbnın oğlu yanımdadır. Təcili Müslüm İmanovla (onda Azərenerji ASC-nin sədri) danış, o bu gündən burada, tikilməkdə olan elektrik stansiyasında işləyəcək. Sonradan bildim ki, tapşırıq Naxçıvan Nazirlər Sovetinin sədr müavinin Ələsgər Sadıqova verilib.
Elektrik stansiyası şəhərdən 8 km aralıda idi. Bir dəfə işin sürətləndirilməsi üçün bəzi problemləri Ulu öndərə bildirmək və kömək almaq üçün səhər tezdən Ali Məclisə gəldim, qəbula yazılmağa macal belə olmadı. Foyedə məni görən kimi çağırdı və ayaqüstü təkliflərimi dinlədi, çox operativ göstəriş verib məsələnin təcili həllini tapşırdı. Onda köməkçisi olan Vasif Talıbova məni göstərərək dedi: “Bu yoldaş tikilməkdə olan elektrik stansiyasının baş mühəndisidir. Nə vaxt gəlsə, qapıda saxlama, burax yanıma gəlsin”. Düzü mən sonralar onun qəbuluna gəlmədim, əslində buna ehtiyac da olmadı, davamlı özü tikintiyə gəlirdi və yerindəcə problemləri həll edirdi…
İndi o günlər mənim üçün yaşanan şərəfli bir tarıxdir.. Sevinirəm ki, blokadada yaşayan Naxçıvanın uğurlarına təkcə şahidlik etmədim, Ulu öndərin etimadı ilə və bilavasitə onun rəhbərliyi altında bilik və bağarığımı, sadə əməyimin önəmli bir hissəsini xalqa həsr edə bildim. Bu gün o görüşləri xatırladıqca böyük iftixar və qürür hissləri keçirirəm.
Heydər Əliyev dahi insan idi, onun qiymətini dünyanın ən böyük siyasət adamları, ölkə rəhbərləri, içtimai xadimlər vermiş və verəcəkdir. Bu cür insanlar 100 ildə bir yetişir. Azərbaycan xalqı bu nadir və fenomen yetirməsi ilə hər zaman fəxr edəcək.
Maraqlı söhbət üçün çox sağ olun.
Namiq QƏDİMOĞLU
Əməkdar Jurnalist.
