Qlobal iqlim dəyişmələrinin Xəzərə mənfi təsirləri son dövrlərdə yenidən əsas diqqət mərkəzində yer almağa başlayıb. Bu məsələ "Xəzər dənizinin səviyyəsinə iqlim dəyişmələrinin və digər amillərin təsiri və mümkün uyğunlaşma imkanları" mövzusunda keçirilən seminarda növbəti dəfə geniş müzakirə predmetinə çevrilib.
Ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Rauf Hacıyev bu fonda qeyd edib ki, qlobal istiləşmə ilə bağlı Azərbaycanda da bir çox problemlər meydana çıxıb. Onlar arasında su çatışmazlığı, kənd təsərrüfatı məhsuldarlığına təsir, quraqlıq, Xəzərsahili ərazidə iqlim dəyişmələrinin təsiri ilə bağlı meydana çıxan problemlər və sair var: "Dünyanın ən qədim su hövzələrindən olan Xəzər dənizinin səviyyəsinin tərəddüdləri son illərdə ən çox müzakirə edilən məsələlərdəndir. Xəzəryanı ölkələrin iqtisadiyyatının formalaşmasında xüsusi rolu olan bu dənizin səviyyəsinin əsrin sonunadək xeyli enəcəyi bildirilir. Sözsüz ki, bütün bunların sonda dənizin ekosisteminə, Xəzəryanı ölkələrin isə ətraf mühitə və iqtisadi həyata ciddi təsir göstərəcəyi də istisna edilmir. İki qitə arasında yerləşən Xəzərin dünya okeanı ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur və onun səviyyəsi daim tərəddüdlərə məruz qalıb. Ötən əsrin 30-cu illərindən 1977-ci ilədək Xəzərin səviyyəsi 3 metr aşağı düşərək son 400 ilin ən minimal hüduduna (-29 m) çatıb. Lakin 1977-ci ildən 1995-ci ilədək səviyyə 2.5 m qalxaraq 1995-ci ildə -26.5 metrə yaxın olub. Bu zaman bir çox ərazilər su altında qalıb və təsərrüfat sahələrinə ciddi ziyan vurulub. Son 25 il ərzində qlobal iqlim dəyişmələrinin təsiri nəticəsində səviyyə yenidən aşağı düşərək -28 metr olub. İqlim dəyişmələrinə dair ssenarilərdə isə gələcəkdə havanın temperaturunun və buxarlanmanın artması nəticəsində səviyyənin daha da aşağı düşməsi gözlənilir”. Rauf Hacıyev bildirir ki, əsrin sonunadək Xəzərin səviyyəsi gözlənilən qlobal istiləşmə ssenarilərinə görə bugünkü səviyyə ilə müqayisədə daha 9 və ya 18 metr aşağı düşə bilər.
Qeyd edək ki, bir müddət əvvəl almaniyalı və hollandiyalı tədqiqatçıların “Nature Communications Earth & Environment” jurnalında yayımlanan araşdırmasında da bildirilib ki, Xəzər dənizində suyun səviyyəsi 2100-cü ilə qədər 9-18 metr enəcək: “Bu öz növbəsində bir sıra problemlərə, o cümlədən ekoloji fəsadlara səbəb olacaq, eyni zamanda, regionun iqtisadi və siyasi stabilliyinə təsir edəcək. Yaxın onilliklərdə azalma sürətlənəcək, 2100-cü ilə qədər Xəzərin səviyyəsi 9-18 metr enəcək və onun hövzəsinin sahəsi də 23-34 faiz azalacaq. Müqayisə üçün bildirək ki, Şimal dənizinin səviyyəsi iki-üç metr aşağı düşərsə, Rotterdam, Hamburq və London kimi limanlara giriş çətin olacaq. Balıqçılıq və yükdaşıma gəmilərinə problem yaranacaq, regiondakı bütün ölkələr böyük çətinliklərlə üzləşəcəklər. Burda biz ən yaxşı halda ən azı 9 metr enmədən danışırıq. Ən pis halda isə dənizin səviyyəsi 18 metr enəcək və Xəzər dənizi sahəsinin üçdə birindən çoxunu itirəcək. Xəzər dənizi kimi su hövzələrinin səviyyəsi bir tərəfdən yağış və axıntı, digər tərəfdən isə göl səthindəki buxarlanma arasındakı həssas tarazlıqla müəyyən edilir. Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin aşağı düşməsini buxarlanmanın artması və qışda dəniz buzunun yoxa çıxması ilə izah edirlər. Bu proses Aralıq dənizi-Orta Asiya regionunda quraqlığın artması ilə əlaqələndirilir”. Tədqiqat işinin müəllifləri suyun səviyyəsinin aşağı enməsi nəticəsində kəskinləşəcək problemləri də müəyyənləşdiriblər: “Bu, Xəzərin özünəməxsus ekosisteminə, köçəri quşlar, beluqa və Xəzərin şimalındakı buz üzərində yaşayan endemik Xəzər suitilərinə təsir edəcək”.
Alimlərin fikrinə görə, dənizin və ya ona tökülən çayların sahillərində yaşayan milyonlarla insan son dərəcə xoşagəlməz nəticələrlə üzləşəcək. Tədqiqatçılar təcili və koordinasiyalı fəaliyyətə ehtiyac olduğunu vurğulayıb. Bu arada qeyd edək ki, aparılan araşdırmalara əsasən, Xəzərin temperaturu son 15 ildə 1,2 dərəcədə artıb. Suyun temperaturunun yüksəlməsi Xəzərin bioresurslarına təsir göstərir. Ümumiyyətlə, səviyyənin tərəddüdünə müxtəlif amillər təsir edir ki, burada əsas yeri iqlim dəyişmələri tutur. Xəzəryanı ölkələrin mütəxəssisləri tərəfindən də gələcəkdə səviyyənin müxtəlif dərəcələrdə düşməsi proqnozlaşdırılır. Dənizin səviyyəsinin enməsi ilə bağlı problemlər bütün sahilyanı ölkələrdə, xüsusən də İranda özünü kəskin göstərir. Xəzərin İran sahillərində sular 500 metrədək çəkilib. İranın şimal-şərqində yerləşən Gülüstan əyalətindəki Gez, Türkmən limanları istifadəyə yararsız hala düşüb. İranda bildirilir ki, çəkilmə fonunda Xəzər dənizindəki Gürgan körfəzi quruya bilər. Bu körfəzin quruması isə əyalətdə qum fırtınasına yol açacaq. Bundan əlavə, bir sıra təbii fəlakətlərin olması da qaçılmazdır. İranın Gülüstan əyalətinin 131 kilometr sahil zonası var. 100 il əvvəl İmam Xomeyni limanına gələn mallar Türkmən limanı vasitəsilə Bakı limanına göndərilərək SSRİ ilə ticarət əlaqələri qurulurdu. Suların çəkilməsindən sonra isə həmin ərazilər qumsallıqlara çevrilib. Xəzərdə suyun səviyyəsinin kəskin şəkildə enməsi nəticəsində Azərbaycanda Dənizkənarı Milli Parkda sahil boyunca daş və torpaq qatın üzə çıxması müşahidə olunur. Xəzərin suyunun azalması dənizdəki adaların da ərazisini genişləndirib. O da xüsusi diqqət cəlb edən məqamdır ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi ilə ona tökülən çayların da həcmi azalır. Məsələn, Volqa və Kür çaylarında suyun həcminin azalması Xəzərin səviyyəsinin enməsi ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə, dənizin səviyyəsinin düşməsi ilə çayların həcminin azalması bir-birinə əlaqəli olan məsələdir. Proses çaylarda balıqların kürütökməsinə də mənfi təsir göstərir. Bu da balıq ehtiyatlarına təsirsiz ötüşmür. Dənizin səviyyəsinin enməsi, həmçinin, Kür çayının yatağında qrunt sularının artmasına səbəb olur. Bununla çayın üzünə çirklənmiş sular daxil olur.
Tahir TAĞIYEV
