ABŞ-ın İranla ticarət edən ölkələrə qarşı rüsum tətbiqini nəzərdə tutan qərarı formal olaraq iqtisadi mexanizm kimi təqdim edilsə də, mahiyyət etibarilə bu addım Vaşinqtonun xarici siyasət və təhlükəsizlik strategiyasının bir hissəsidir. Bu cür rüsumlar adətən universal və avtomatik xarakter daşımır, əksinə, ölkə-ölkə, sektor-sektor qiymətləndirilən selektiv yanaşmaya əsaslanır. Məqsəd yalnız İran iqtisadiyyatına zərbə vurmaq deyil, eyni zamanda region ölkələrinin davranışını ABŞ-ın geosiyasi maraqları istiqamətində formalaşdırmaqdır.
Əsas prinsip İranla ticarətin ABŞ sanksiya rejimini hansı dərəcədə zəiflətməsidir. Enerji, maliyyə, hərbi və ikili təyinatlı texnologiyalar sahəsində həyata keçirilən əməkdaşlıq Vaşinqton üçün xüsusilə həssas hesab olunur. Bu sahələrdə yüksək həcmli ticarət İranın beynəlxalq təcridini faktiki olaraq yumşaldırsa, həmin ölkələr rüsum və ya digər iqtisadi təzyiq alətləri ilə üzləşə bilər. Buna qarşılıq olaraq humanitar məhsullar, ərzaq, dərman və alternativi olmayan regional ticarət istiqamətləri çox vaxt istisnalarla qorunur.
İkinci mühüm meyar müttəfiqlik münasibətləridir. ABŞ-la siyasi, hərbi və təhlükəsizlik sahəsində sıx əməkdaşlıq edən ölkələrə qarşı sərt rüsumların tətbiqi Vaşinqtonun öz maraqlarına zidd ola bilər. Bu səbəbdən Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan kimi ölkələrə yanaşma daha çox diplomatik təzyiq, xəbərdarlıq və danışıqlar üzərindən qurula bilər. ABŞ bu ölkələrə “seçim imkanı” təqdim edir: İranla iqtisadi əlaqələri tədricən azaltmaq və ya məhdud istisnalar hesabına sanksiya riskindən yayınmaq.
Regionun coğrafi və iqtisadi reallıqları da nəzərə alınan əsas amillərdəndir. Orta Asiya dövlətləri, eləcə də Pakistan və Əfqanıstan üçün İran təkcə ticarət tərəfdaşı deyil, eyni zamanda tranzit və logistika baxımından mühüm alternativdir. Bu ölkələrə qarşı kəskin rüsumların tətbiqi onların iqtisadi sabitliyinə zərbə vurmaqla yanaşı, ABŞ-ın regiondakı uzunmüddətli maraqlarına da ziyan vura bilər. Buna görə də Vaşinqton bu məkanlarda daha çox mərhələli məhdudiyyətlərə, konkret şirkətləri və layihələri hədəf alan sanksiyalara üstünlük verir.
Rusiya və qismən Çinlə sıx əlaqələri olan ölkələrə münasibətdə isə rüsumlar daha sərt və siyasi məna daşıyan alətə çevrilə bilər. Bu halda məqsəd təkcə İranla ticarəti məhdudlaşdırmaq deyil, eyni zamanda ABŞ-ın qlobal güc balansı ilə bağlı mövqeyini nümayiş etdirməkdir. Ərəb ölkələrində isə yanaşma ikili xarakter daşıyır: ABŞ-la təhlükəsizlik əməkdaşlığı dərin olan dövlətlərə istisnalar və güzəştlər verildiyi halda, neytral və ya rəqib mövqedə dayananlara qarşı seçici iqtisadi təzyiq mexanizmləri tətbiq oluna bilər.
Ümumilikdə, anti-İran rüsumları hüquqi baxımdan ümumi çərçivə yaratsa da, praktikada ABŞ-ın siyasi prioritetlərinə uyğun çevik şəkildə icra edilir. Vaşinqton üçün əsas sual bu tədbirlərin İranı real olaraq zəiflədib-zəiflətməməsi və eyni zamanda ABŞ-ın regional müttəfiqlərinə, strateji layihələrinə və təhlükəsizlik maraqlarına nə dərəcədə təsir göstərməsidir. Məhz bu balans rüsumların tətbiq olunub-olunmamasını və ya hansı səviyyədə həyata keçiriləcəyini müəyyən edən əsas amilə çevrilir.
Akif NƏSİRLİ
