Ötən ilin sentyabrından qadın hüquqları ilə bağlı xalqın kəskin etirazı ilə üzləşən İranda rejimə qarşı bu dəfə su üsyanının yetişməsi müşahidə olunur. Elə bu fonda İranın cənub-şərqində yerləşən Sistan-Bəluçistan əyalətinin sakinləri etiraz aksiyası keçirib.
Onlar hökuməti dərinləşməkdə olan su böhranı, qum fırtınaları və Helmənd çayı üzərində su hüquqları məsələsini həll edə bilmədiyi üçün tənqid ediblər. Bölgədə quraqlıq kritik həddə çatıb.
Qeyd edək ki, son illərdə ölkənin bir çox şəhərlərində hakimiyyətin su ehtiyatlarını düzgün idarə etməməsinə, zərərli bənd tikintisinə və kənd təsərrüfatını, içməli su mənbələrini məhv edən çayların yönünün siyasi motivlərlə dəyişdirilməsinə qarşı kütləvi etirazlar keçirilir. İran, ən azı, on ildir quraqlıqdan əziyyət çəkir və rəsmilər yağıntıların daha da azalacağı ilə bağlı xəbərdarlıq edir. Sistan-Bəluçistan əyalətinin sakinlərinin etirazı da bundan qaynaqlanır. Aksiya iştirakçıları prezident İbrahim Rəisinin bölgəyə gəlməsini, həmçinin böhranın həlli üzrə ali şura yaradılmasını tələb ediblər. Etirazçıların əllərindəki plakatlarda “Sistanda su yoxdur, Sistanda hava yoxdur, Sistanda dolanışıq yoxdur”, “Sistan suya möhtacdır, Sistan diqqətə möhtacdır” kimi şüarlar yazılıb. Böhranın həlli üçün şura yaradılmasının vacibliyini vurğulayan aksiya iştirakçıları məsələnin dərinləşərək milli təhlükəsizlik probleminə çevrilə biləcəyi haqda xəbərdarlıq ediblər. Su böhranı və sənayenin inkişaf etməməsi bölgə xalqına ciddi ziyan vurub. Sakinlərin bir qismi quraqlığın vurduğu ziyana görə kompensasiya, maldarlar üçün vergilərin bağışlanmasını və kredit güzəştləri tələb edir. Etirazçılardan biri bunun bölgədə “super kritik” dövrün başlanğıcı olduğunu deyib. Bu, son aylar ərzində Sistan-Bəluçistan əyalətində beşinci etiraz aksiyasıdır. Apreldəki aksiyada iştirakçılar Xarici İşlər Nazirliyi və digər hökumət qurumlarının qonşu Əfqanıstanın Taliban hökumətindən Helmənd çayı üzərində su hüquqlarını almaqdan ötrü yetərincə çalışmamasına etiraz edirdilər. Sistan-Bəluçistan əyaləti, xüsusən də onun şimal şəhərləri su böhranından çox əziyyət çəkir. Yeni qum mərkəzləri və mövsümi küləklərin yaratdığı toz fırtınalarının bir neçə ay davam etməsi isə böhranı daha da dözülməz hala gətirib. Son bir ayda əyalət həm içməli su qıtlığı, həm də elektrik kəsintilərindən əziyyət çəkib. Bundan əvvəl “Su, inkişaf və iqlim miqrasiyası” adlı tədbirdə iranlı tədqiqatçılar ötən il su böhranına görə Zabul və ətraf ərazilərdən 10 minədək ailənin ölkənin başqa yerlərinə köç etdiyini bildiriblər. Bu durum ölkənin bir çox yerində su böhranı və böhranla bağlı etirazların get-gedə adi hal almasından xəbər verir. Ekspertlər iqlim dəyişikliyinin İranda quraqlıq və selləri gücləndirdiyi qənaətindədirlər. Onlar tez-tez baş verən quraqlıq və sellərin ölkədə qida təhlükəsizliyini təhdid edə biləcəyini deyirlər. İran Meteorologiya Təşkilatının hesablamalarına görə, ölkə ərazisinin 97%-i bu və ya digər dərəcədə quraqlıqdan əziyyət çəkir. Su qıtlığı və Tehranın onun öhdəsindən gələ bilməməsi məlum faktdır. Problem nəhəng bəndlərin və su-irriqasiya layihələrinin tikilməsinə və beləliklə, çay və yeraltı su hövzələrinin qurumasına yol açıb. Su ehtiyatları üstündə qonşu dövlətlərlə toqquşmalar, İranın özündə hökumət əleyhinə etirazlar baş verir. Ancaq su böhranı və səhralaşma nəticəsində get-gedə daha çox ərazinin yaşanmaz hala gəlməsi fonunda əhalinin böyük hissəsinin ölkəni yerli-dibli tərk etməkdən başqa seçiminin qalmayacağı sarıdan narahatlıq mövcuddur.
Artıq İranın paytaxtı Tehran şəhərinin mərkəzində, həmçinin qərb və şimal bölgələrində içməli su qıtlığı yaranıb. Tehranın bir çox ərazilərində artıq bir neçə gündür su kəsilib və hökumət problemi həll etmək üçün verdiyi vədləri yerinə yetirmir. Sosial şəbəkədə Tehranın mərkəzi hissələrinə maşınlarla daşınaraq su verildiyinə dair görüntülər yayılıb. Bəzi mənbələr bildirir ki, əhaliyə paylanan su içməli deyil və sağlamlığa zərərlidir. Hökumət isə, buna aydınlıq gətirmək əvəzinə, su qıtlığını son günlər baş verən sel və daşqınlarla əlaqələndirib, əhaliyə məsuliyyətli olmağı və problemin həll yolu üçün sudan daha qənaətlə istifadə etməyi tövsiyə edib. Cənubi Azərbaycanda da su ilə bağlı vəziyyət kəskinləşir. Şərqi Azərbaycan Regional Su Şirkətinin direktoru Yusif Qafarzadənin sözlərinə görə, hazırda vilayətin bəndlərində yalnız 40% su var. Qafarzadə Təbriz şəhər şurasının iclasında yağıntının miqdarının ötən illə müqayisədə 27% azaldığını və bunun Təbriz şəhərinin içməli su təminatına da təsir etdiyini bildirib. Təbrizin içməli suyunun 15%-ni təmin edən bəndlərdən biri olan Nəhənd bəndinin ümumi tutumunun cəmi 20%-i dolub və hazırda bu bənddə 4,5 milyon kubmetr su var. Şərqi Azərbaycanın valisi Abidin Xürrəmin sözlərinə görə, ötən il bu bənddə 17 milyon kubmetr su olub. Vilayət rəsmiləri bu il Şərqi Azərbaycanda suyun kəsilməyəcəyini desələr də, digər tərəfdən Təbriz şəhərinin əhalisinin içməli su ilə təminatı sahəsində lazımi infrastrukturun olmadığını da etiraf edirlər. Təbriz şəhərinin müxtəlif bölgələrində şəhər əhalisinin içməli suyu üç ayrı mənbədən təmin edilir və bu mənbələrdən birində problem yarandığı halda, bu şəhərin həmin bölgəsinin içməli su ilə təminatı problemlə üzləşir. İçməli su sahəsində lazımi infrastrukturun indiyə qədər təmin olmaması isə Təbrizin bəzi ərazilərində suyun isti mövsümlərdə davamlı kəsilməsi ilə bağlı narahatlığı artırıb. İrandakı su böhranı, bəzi ekspertlərin fikrincə, təhlükəsizlik probleminə çevrilə biləcək məsələlərdən biridir. İçməli su ilə yanaşı, əkinçilik üçün istifadə olunan su problemi də İranda ən böyük çətinliklərdən sayılır.
Samirə SƏFƏROVA
